موتیف (بن‌مایه) در نمایش‌نامه شب هزار و یکم فارسی

نادری‌فر, عبدالرضا; احمدی, معصومه

doi:10.22059/jlcr.2025.395808.2061

موتیف (بن‌مایه) در نمایش‌نامه شب هزار و یکم فارسی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

عبدالرضا نادری‌فر ¹

معصومه احمدی ²

¹ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی.

² دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران

10.22059/jlcr.2025.395808.2061

چکیده

بهرام بیضایی، یکی از برجسته‌ترین نمایش‌نامه‌نویسانِ ادبیات نمایشی معاصر ایران است که در هر یک از نمایش‌نامه‌هایش، بازآفرینی و ابتکار و خلاقیّت به چشم می‌خورد. یکی از نمایش‌نامه‌های برجسته وی «شب هزار و یکم» (1382) است. این نمایش‌نامه در سه پرده یا سه اپیزود به نگارش درآمده است؛ پرده اوّل این نمایش‌نامه با الهام از شاهنامه و داستان ضحاک و کلیّت داستان هزار و یک شب، به بازسازی داستانی گم‌شده از افسانه‌های ایرانی می‌پردازد و در دو پرده دیگر، هزار و یک شب الهام بخش نویسنده بوده‌ است. هر پرده این نمایش‌نامه، مستقل از دیگری است و هر کدام از این اپیزود‌ها، داستان و شخصیت‌های مستقل و منحصر به فرد خود را دارند، اما در عین حال این سه پرده یا سه اپیزود، مشابهت‌های مضمونی و ساختاری دارند و آنچه که باعث این انسجام می‌شود، درون‌مایه‌هایی است که تکرار می‌شوند؛ یعنی این درون‌مایه‌های تکرار شونده هستند که اپیزود‌های مستقل این نمایش‌نامه را از درون به یکدیگر پیوند می‌دهند. مطالعة عمیق و کاوش معنایی اثر، خواننده را متوجّه وجودِ درون‌مایه‌های تکرار شونده‌ای در بین پرده‌های این نمایش‌نامه می‌کند که در نقد ادبی، درون‌مایه‌های تکرارشونده را «موتیف» یا «بن‌مایه» می‌نامند. در این جستار، بن‌مایه‌های پرده‌‌های سه گانة این نمایش‌نامه، به شیوه تحلیلی- توصیفی موردِ واکاوی قرار گرفته است. از جمله یافته‌های این پژوهش می‌توان به درون‌مایه‌های تکرارشوندة ضحاک ماردوش و معادل‌های انسانی آن، مرگ خواهی، مکر زنان، کشمکش هواداران و مخالفان بر سر کتاب هزار و یک شب و موتیف قربانی شدن یکی از شخصیت‌های هر پردة نمایش‌نامه به دست فرد و ساختار ، اشاره کرد که همین موتیف‌ها وحدت معنایی و هنری نمایش‌نامه را رقم می‌زنند.

کلیدواژه‌ها

بهرام بیضایی

نمایش‌نامه

شب هزار و یکم

هزار و یک شب

شاهنامه

موتیف

عنوان مقاله English

Motif in Bahram Beyzaie’s Play The One Thousand and First Night

نویسندگان English

Abdolreza Naderifar ¹

Masoumeh Ahmadi ²

¹ Literature and Humanities Employment

² Faculty of Literature and Humanities /University of Tehran

چکیده English

Bahram Beyzai is one of the most prominent playwrights in contemporary Iranian dramatic literature whose regeneration, innovation and creativity are evident in each of his plays. One of his most celebrated plays is The One Thousand and First Night (2003). This play is written in three acts or three episodes. The first episode inspired by the Shahnameh, the story of Zahhak and the entirety of One Thousand and One Nights reconstructs a lost tale from Iranian mythology. In the other two episodes One Thousand and One Nights serves as the main source of inspiration for the author. Each episode of this play is independent from the others, and each has its own distinct and unique plotline and characters. However, at the same time, the three acts or episodes share thematic and structural similarities. What causes this coherence are the recurring themes (motif) that internally link the independent episodes of this play. A close reading and a deep semantic exploration of the work gives the reader an insight into the recurring themes of the play's acts, termed as the motif in literary criticism. In this essay, we aim to examine the motifs of this three -fold play in a descriptive- analytical manner. Our objectives for this study is to detect and analyze these motifs which includes Zahhak Mar-dush and its human manifestations, self-sacrifice(a longing for death), female cunning, the controversy over the book of One Thousand and One nights among the readers, and one character falling victim to an individual or the system in each act that These motifs make the semantic and artistic unity of the play.

کلیدواژه‌ها English

Bahram Beyzai

Play

The One Thousand and First Night

One Thousand and One Nights

Shahnameh

motif

بیضایی، بهرام (1392). شب هزار و یکم. چاپ پنجم. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.

ـــــــــــ (1389). مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان. سال 8، شمارة1، ص 114-91.

تقوی، محمد و الهام دهقان (1388). موتیف چیست و چگونه شکل می‌گیرد، فصل‌نامةتخصصی نقدادبی. سال2. ش8. ص31-7.

حسن‌لی، کاووس و حقیقی، شهین (1395). بازخوانی نقش زن در اپیزودهای سه گانة نمایش نامة شب هزار و یک بهرام.

حیاتی، زهرا (1395). اهمیت ساختار و درونمایه در اقتباس‌های سینمایی و تلویزیونی هزار و یک شب. فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. دورة 4. شمار2. ص43-17.

حیدری، علی (1391). تحلیل عرفانی داستان ضحاک. فصل‌نامة ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی. سال8. شماره26.

خراسانی، محبوبه ودیگران (1389). تحلیل ساختاری مکر و حیلة زنان در قصه‌های هزار و یک شب. فصل‌نامة پژوهش‌های ادبی. سال7. شمارة29و30. ص29-9.

دالوند، حمیدرضا (1383). همانندی‌های قصه گویی شهرزاد و داستان سرایی حکیم نظامی. فصل‌نامة فرهنگ مردم. سال سوم. شمارة11و12. ص41-35.

دوست خواه، جلیل (1379). اوستا. تهران: انتشارات مروارید.

راشد محصل، محمد تقی{تصحیح، آوا نویسی و نگارش} (1389). دینکرد هفتم. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ژول مول (1386). شاهنامه فردوسی. چاپ پنجم. تهران: انتشارات بهزاد.

ستاری، جلال (1368). افسون شهرزاد، تهران: انتشارات توس.

صفا، ذبیح الله (1369). حماسه سرایی در ایران. چاپ پنجم. تهران: انتشارات امیرکبیر.

قوساکیان، زاون (1372). مجموعةمقالات در نقد و معرفی آثار بهرام بیضایی. چاپ دوم. تهران: مؤسسة انتشارات آگاه.

کریستین سن، آرتور (1386). نمونه‌های نخستین انسان و نخستین شهریار درتاریخ افسانه‌ای ایران. جلد2.ترجمه ژاله آموزگار و احمد تفضّلی. تهران: نشرنو.

کزازی، میرجلال الدین (1393). رؤیا، حماسه، اسطوره. چاپ دوم. تهران: نشرمرکز.

مرتضوی، منوچهر (1385). فردوسی و شاهنامه. چاپ دوم. تهران: توس.

مزداپور،کتایون (1382). گناه ویس. تهران: اساطیر.

وهابی‌دریاکناری، رقیه و حسینی، مریم (1395). تصویر ایزدبانوان در روایت‌های داستانی بهرام بیضایی. زن درفرهنگ و هنر. دورة8. شمارة3. ص332-317.

یزدان‌فر، ساره و شیری، قهرمان (1395). نقش اجتماعی، موقعیت و مقام زن درشاهنامةفردوسی و هزار ویک شب. فصل‌نامة علمی-پژوهشی پژوهش‌های ادبیات تطبیقی. دورة4. شمارة2. ص201-177.

References

Baldick, C., (1990). The Concise Oxford Dictionary of literary Term. Publisher: Oxford University Press,USA.

Cuddon, J.A. (2013). A Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. Publisher: Blackweel

Shaffer, L,. (2005). Encyclopedic Dictionary of Literary Criticism Publisher: Ivy Publishing House.

سایت
بهرام بیضایی /https://fa.wikipedia.org/wiki

References (In Persian)

Beyzai, B. (2010). Motāleʿāt-e ejtemāʿi-ye ravānshenākhti-ye zanān [Social-Psychological Studies of Women]. 8(1). 91–114. (In Persian).

Beyzai, B. (2013). Shab-e Hezār-o Yekom [The One Thousand and First Night] (5th ed.). Tehran: Roshangaran & Women Studies Publishing. (In Persian).

Christensen, A. (2007). Namunehaye Nakhstineh Ensan va Nakhstineh Shahryar dar Tarikh Afsaneh Iran[The First Human and First King in Iranian Legendary History] (Vol. 2). Translated by Zhāleh Ā & Ahmad Tafazzoli. Tehran: No Publishing. (In Persian).

Dalvand, H. (2004). Hamāmandi-hā-ye qesse-gūyi-ye Shahrzād va dāstān-sarāyi-ye Ḥakīm Neẓāmī [Similarities between Scheherazade's storytelling and Ḥakīm Neẓāmī's narrative]. Faslnāmeh-ye Farhang-e Mardom. 3(11–12). 35–41. (In Persian).

Doostkhah, J. (2000). Avesta. Tehran: Mervarid Publications. (In Persian).

Hassanli, K & Haghighi, Sh. (2010). Bāzkhvāni-ye naqsh-e zan dar epizod-hā-ye se-gāne-ye namāyeshnāmeh-ye Shab-e Hezār-o Yekom-e Bahrām Beyzāyi [Reinterpreting the Role of Women in the Three Episodes of Bahram Beyzai’s The One Thousand and First Night]. Motāleʿāt-e Ejtemāʿi va Ravānshenākhti-ye Zanān. 8(1). 91–114. (In Persian).

Hayati, Z. (2016). The importance of 'structure' and 'theme' in cinematic and television adaptations of One Thousand and One Nights. Comparative Literature Research. 4(2). 17–43. (In Persian).

Haydari, A. (2012). Tahlil-e 'erfani-ye dastan-e Zahhak [Mystical analysis of the story of Zahhak]. Adabiyat- e 'Erfani va Asatir-e Shenakhti. 8(26). 42–65. (In Persian).

Kazzazi, M. (2014). Roya, Hamaaseh, Asatire [Dream, Epic, Myth] (2nd ed). Tehran: Markaz Publishing. (In Persian).

Khorsani, M, Mazdapour, K., & Zeynobi, T. (2010). A structural analysis of the deceit and trickery of women in the stories of One Thousand and One Nights. Pazhuhesh-haye Adabi. 7(29–30). 9–30. (In Persian).

Khosakian, Z. (1993). Majmueh Maqalat dar Naqd va Moarefi Asar Bahram Beyzai [Collected Articles on Critique and Introduction to the Works of Bahram Beyzai] (2nd ed.). Tehran: Agah Publishing Institute. (In Persian).

Mazdapour, K. (2003). Gonah Vis [The Sin of Vis]. Tehran: Asatir. (In Persian).

Mohl, Julius. (2007). Shāhnāmeh-ye Ferdowsī [Shahnameh of Ferdowsi] (5th ed.). Tehran: Behzad Publications. (In Persian).

Mortazavi, M. (2006). Ferdosi va Shahnameh [Ferdowsi and the Shahnameh] (2nd ed.). Tehran: Toos. (In Persian).

Rashed Mohasel, M. (2010). Dinkard Book 7 [Dinkard-e Haftom]. Tehran: Institute of Humanities and Cultural Studies. (In Persian).

Safa, Z. (1990). Hamaaseh Seraasi dar Iran [Epic Poetry in Iran] (5th ed.). Tehran: Amir Kabir Publications. (In Persian).

Sattari, J. (1989). Afsoon Shahrzad [The Charm of Scheherazade]. Tehran: Toos Publications. (In Persian).

Taghavi, M., & Dehghan, E., (2010). Motif chist va chegooneh shekl migirad? [What is a motif and how is it formed?]. Naqd-e Adabi. 2(8). 7–31.(In Persian).

Vahabi-Daryakanari, R, & Hosseini, M. (2016). The image of goddesses in the narrative works of Bahram Beyzai. Women in Culture and Art. 8(3). 317–332. (In Persian).

Yazdanfar, S & Shiri, G. (2016). Naqsh Ejtemaii, Mogheiyat va Maqam Zan dar Shahnameh Ferdosi va Hezar o Yek Shab [Social Role, Position, and Status of Women in Ferdowsi's Shahnameh and One Thousand and One Nights]. Pazhuhesh-haye Adabiyyat-e Taqaboli. 4(2). 177–201. (In Persian).