پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

نقد پژوهش‌های خاورشناسان درباره‌ی وزن شعر و عروض فارسی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
منوچهر تشکری 1
مختار ابراهیمی 2
پیام نیک بیان 3
1 دانشیار زبان‌ و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
10.22059/jlcr.2026.399000.2076
چکیده
شعر کهن با برخورداری از وزن و موسیقی، یکی از بارزترین نمودهای فرهنگ فارسی و ایرانی است و پژوهش در وزن شعر فارسی، جزوِ مهم­ترین و اصلی­ترین مطالعات خاورشناسان بوده که از لحاظ زمانی، به دو دوره­ی باستانی اسلامی، قابل تقسیم است. تحقیقات بخش اوّل- که چیستی و چگونگی وزن شعر ایرانی میانه را بررسی می­‌کند -‌  منحصر به­ فرد و تازه است؛ درحالی­که پژوهش‌های بخش دوم اغلب بازتولید دانش پیشینیان درباره­‌ی عروض سنّتی فارسی است. با توجّه به رویکرد و هدف مستشرقان از بازتولید و آموزش دانش عروض، محقّقان را می­توان در چهار گروه، طبقه‌بندی کرد که هدف گروه نخست، تنها ترجمه­‌ی رساله‌­ا­ی عروضی به زبان مادری بوده­ است؛ حال‌­آنکه گروه دیگر، همزمان نسخه­ای خطّی را نیز تصحیح کرده‌­اند. گروه سوم از خاورشناسان به تعیین خاستگاه شعر فارسی و تحلیل وزن پرداخته و گروه چهارم، عروض فارسی را با وزن شعر سایر ملل مطابقت داده­‌اند. از سویی، همگان بر این نکته اتّفاق نظر د­ارند که قرن بیست ­و یکم میلادی، عصر نظریه‌­پردازی است و برخی از خاورشناسان به پژوهش در ماهیت نظام وزن شعر کمّی در زبان‌های زنده­‌ی دنیا و تعیین شباهت­ها و تفاوت­های آن با عروض سنّتی پرداخته‌اند. نتیجه­‌ی کلّی، آن است که در میان آثار خاورشناسانی ­که مطالعات خود را درباره­‌ی وزن شعر فارسی کلاسیک انجام داده­اند، ساتن و بلوخمان، نگاهی ویژه به این علم داشته و تحقیقات خود را بر مدار آموزش صحیح وزن انجام داده‌اند؛ درحالی­که بیشتر مستشرقان، وزن شعر را به مثابه شاخه‌ای از علوم ادبی دانسته و بلاغت، عروض و قافیه‌ را در یک رساله، گردآوری کرده‌ و تا حدّی موجب سردرگمی مخاطبان شده­‌اند.
کلیدواژه‌ها
شرق‌شناسی
عروض فارسی
بلوخمان
الول ساتن
لازار

عنوان مقاله English

Review and Criticism of Orientalists’ Research on the Persian Poetry Meter

نویسندگان English

Manoochehr Tashakori 1
Mokhtar Ebrahimi 2
Payam Nikbayan 3
1 Associate Professor of Persian Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
2 Associate Professor of Persian Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
3 Ph.D. Candidate in Persian Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده English

Poetry is one of the most prominent manifestations of Iranian culture, and learning the meter of classical poetry is considered one of the greatest challenges for Orientalists, which can be divided into two parts in terms of time: before and after Islam. The research in the first part, which examines the meter conditions of Iranian poetry before Islam, is pure and first-hand; while the research in the second part is mostly a reproduction of the knowledge of predecessors in the field of traditional Persian prosody. According to the approach and goals of the authors, the reproduction of prosody knowledge is classified into four categories, and the goal of some Orientalists has been only to translate a prosody treatise into the mother tongue; while other authors have simultaneously corrected the manuscript. Some Orientalists have also analyzed the meter and determined the origin of Persian poetry, and the fourth group has matched Persian prosody with the meter of poetry of other nations. On the other hand, the twenty-first century is the era of theory, and a number of Western theorists have studied the nature of the meter system of quantitative poetry in the living languages ​​of the world and determined the similarities and differences of this system with traditional Persian prosody.

کلیدواژه‌ها English

Orientalism
Persian meter
Elwell-Sutton
Blochmann
Lazard
منابع
اروجی، شقایق. (1398). «معرفی کتاب موزون و عقلانی». فصلنامه ادبیات و هنر. ش 7 و 8 . صص 288- 283.
حسنی، حمید. (1373). «تیسن، حافظ­شناس تمام ­عیار دانمارکی». مجلّه گلچرخ. ش10. صص 67- 62.
خوشخو، رافعه و زارعی­فرد، رها. (1401). «بررسی آکوستیکی تکیه در شعر رسمی فارسی». فصلنامه زبان و ادب فارسی. د 14. ش50. صص256- 233.
سعید، ادوارد. (1377). شرق­شناسی. ترجمه عبدالرحیم گواهی. چ 2. تهران: دفتر نشر اسلامی.
شمیسا، سیروس. (1374). سیر رباعی در شعر فارسی. چ 2. تهران: انتشارات فردوس.
طالب­زاده، محمدرضا. (1388). وزن شعر فارسی، مبانی و مسائل نظری. چ 1. تهران: نشر نی.
طبیب‌زاده، امید. (1388). «ساخت وزنی و تکیه واژه در فارسی بر اساس نظریه تکیه وزنی». پژوهش­های زبان­شناسی. د 1. ش1. صص 78- 63.
ـــــــ ، ـــ . (1389). «نظریه تکیه وزنی». مجله زبان و زبان­شناسی. ش 11. صص 180- 171.
ـــــــ ، ـــ . (1390). مجموعه مقالات وزن­ شعر فارسی از دیروز تا امروز. ج 1. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. صص 135- 123.
ـــــــ ، ـــ . (1398). «پیشنهادی برای بازسازی وزن شعر پارتی در پرتو ویژگی­های وزنی برخی اشعار ایرانی میانه غربی». جشن­نامه استاد سید مصطفی عاصی. به­کوشش آزیتا افراشی. ج 1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. صص 354- 339.  
قهرمانی­مقبل، علی­اصغر. (1397). «جدول طبقه‌بندی وزن‌های شعر فارسی و شیوه نامگذاری وزن­ها». نامه فرهنگستان. د 17. ش 1. صص 34- 5.
ــــــــــ ، ــــــــ . (1400). «بررسی آماری کاربرد وزن­های شعر عربی و فارسی». مجله زبان و زبان­شناسی. د 17. ش 34. صص 164- 133.
ــــــــــ ، ــــــــ . (1402). عروض و قافیه فارسی با رویکرد جدید. چ 1. تهران: نشر نی.
مهدوی­مزده، محسن. (1403). نظام وزنی شعر فارسی.  چ 1. تهران: فرهنگ نشر نو.
نجفی، ابوالحسن. (1359). «طبقه­بندی وزن­های شعر فارسی». مجله آشنایی با دانش. ش 7. صص 623- 614 .
ــــ ، ــــــــ . (1394). درباره طبقه­بندی وزن­های شعر فارسی. چ 1. تهران: انتشارات نیلوفر.
References
Arouji, Shaqayeq. (2019/1398). “Introducing the Book "Measured and Rational" Literature and Art Quarterly", Nos. 7–8, pp. 283–288.
Blochmann, Heinrich.(1872). "The Prosody of the Persians ccording to Saifi, Jámí and Other Writers", Calcutta.
Boyce, Mary. (1954). "The Manichaean Hymn Cycles in Parthian", London.
Elwell Sutton, Laurence Paul .(1976). "The Persian Metres", Cambridge.
Garcin deTassy, Joseph Héliodore .(1848). "Prosodie Des Langues De L'orent Musulman".Paris.
Ghahremani Moghbel, AliAsghar. (2018/1397). "A Classification Table of Persian Poetic Meters and a Method for Naming Them." Nameh-ye Farhangestan, Vol. 17, No. 1, pp. 5–34.
----------------------------,-------------.(2021/1400). "A Statistical Study of the Use of Arabic and Persian Meters." Journal of Language and Linguistics, Vol. 17, No. 34, pp. 133–164.
----------------------------,------------.(2023/1402)."Persian Prosody and Rhyme:A New Approach".1st ed. Tehran: Ney Publications.
Gladwin, Francis.(1801). "Dissertations onthe Rhetoric, Prosody, and Rhyme of the Persians", London.
Hassani, Hamid. (1994/1373). “Thiesen, the Complete Danish Hafez Scholar. "Golcharkh Magazine", No. 10, pp. 62–67.
Hayes, Bruce.(1979). "The Rhythmic Structure of Persian Verse," Edebiyat 4/2.
Henning, Walter Bruno.(1933). "Geburt und Entsendung des manichäischen Urmenschen" Nachrichten der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen.
Khoshkhoo, Rafe'eh, & Zarei Fard, Raha.(2022/1401)."An Acoustic Study of Stress in Formal Persian Poetry." Persian Language and Literature Quarterly", Vol. 14, No. 50, pp. 233–256.
Landau, Justine. (2013). "De rythme et de raison. Lecture croisée de deux traités de poétique persans du XIIIe siècle”, Paris, Presses Sorbonne Nouvelle.
Lazard, Gilbert. (1950). "A Pahlavi Poem," BSOAS 13.
.-------,---------.(1985)."La métrique de la poésie parthe" in Papers in Honour of Professor Boyce, Leiden.
-------.---------.(2003). "La versification d'un hymne manichéen en parthe," in C.G.Cereti et al., Religious Themes and Texts of Pre-Islamic Iran and Central Asia, Wiesbaden.
------,----------.(2008). "The Rise of the New Persian Language," Camb.
Mahdavi Mazdeh, Mohsen. (2024/1403). "The Metrical System of Persian Poetry". 1st ed. Tehran: Farhang Nashr-e No.
Najafi,Abolhassan.(1980/1359)."Classification of Persian Poetic Meters."Ashenayi ba Danesh Magazine, No. 7, pp. 614–623.
--------,----------------.(2015/1394)."On the Classification of Persian Poetic Meters". 1st ed. Tehran: Niloufar Publications.
Rezaei Baghbidi, Hasan. (2011). "Ancient Iranian Poetic Metres", Indian and Persian Prosody and Recitation, edited by Hiroko Nagasaki, Delhi.
Ruckert, Friedrich Michael.(1827). "Grammatik, Poetik, und Rhetorik der Presser", Vienna.
Said, Edward. (1998/1377). "Orientalism". Translated by Abdolrahim Govahi. 2nd ed. Tehran: Islamic Publishing Office.
Shaked, Shaul.(1970). "Specimens of Middle Persian Verse" in W.B. Henning Memorial Volume, London.
Shamisā, Sirus. (1995/1374)."The Evolution of the Rubā‘ī in Persian Poetry". 2nd ed. Tehran: Ferdows Publications.
Tabibzadeh, Omid. (2009/1388). "Metrical Structure and Word Stress in Persian Based on the Theory of Metrical Stress, Linguistic Studies", Vol. 1, No. 1, pp. 63–78.
---------------,------.(2010/1389). "The Theory of Metrical Stress." Journal of Language and Linguistics, No. 11, pp. 171–180.
---------------,------.(2011/1390)."Collected Essays on Persian Poetic Meter from Yesterday to Today", Vol. 1. Tehran: Academy of Persian Language and Literature Publications, pp. 123–135.
---------------,-------.(2019/1398)."A Proposal for Reconstructing Parthian Meter in Light of the Metrical Features of Certain Western Middle Iranian Poems." In Festschrift for Professor Seyed Mostafa Asi, edited by Azita Afrashi, Vol. 1. Tehran: Institute for Humanities and Cultural Studies, pp. 339–354.
Talebzadeh, Mohammad Reza. (2009/1388). "Persian Poetic Meter: Foundations and Theoretical Issues". 1st ed. Tehran: Ney Publications.
Thiesen, Finn. (1982)."A Prosody", Wiesbaden. Manual of Classical Persian
Utas, BO .(2009). "Prosody: meter and rhyme" in de Brujin, J.T.P. (ed.), A History of Persian Literature, Vol 4. London &New York.

  • تاریخ دریافت 15 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 30 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 26 بهمن 1404