پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

خوانش کهن‌الگویی «طوطک» سیمین دانشور

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده
حافظ حاتمی
دانشیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه پیام نور. ص. پ 4697- 13939. تهران. ایران.
10.22059/jlcr.2026.390617.2047
چکیده
نقد کهن‌الگویی ـ اسطوره‌ای یکی از نمونه‌های برجسته در حوزۀ نقد و نظریۀ ادبی و مطالعات بین‌رشته‌ای ادبیات، روان‌شناسی و روان‌کاوی، اسطوره‌پژوهی و مردم‌شناسی است. وابستگی و درهم‌تنیدگی انگاره‌های نمادین، اسطوره‌ها، صورت‌های مثالی، خواب و رؤیا با قصّه‌ها و دیگر عناصر و مؤلّفه‌های فرهنگ و ادبیات عامه از یک سو و انبوه بهره‌گیری سیمین دانشور از آثار، متون و سخن متقدّمان و معاصران  به شکل تضمین، اقتباس، اشاره، تلمیح و... موجب تنوّع، برجستگی و غنای داستان‌های این نویسنده شده است. بر‌ساختۀ طوطک؛ به‌عنوان «پیک نفس مطمئنه و نمودی از ضمیر ناخودآگاه» ریشه در همین ویژگی مهمّ سبک نگارشی نویسنده دارد. این تحقیق با روش توصیفی ـ اسنادی و جمع‌آوری کتابخانه‌ای و در نهایت با تجزیه و تحلیل انجام می‌پذیرد و هدف آن شناخت بیشتر و شناساندن «صورت مثالی طوطک» پیشینه، نقش و کارکرد آن در داستان‌های بلند خانم دانشور و به‌ویژه ساربانْ سرگردان است. در پایان نیز به این نتیجۀ کوتاه می‌رسد که نویسنده با آگاهی کامل از حضور و نقش طوطی در حکایت‌های طوطی‌نامه‌ها و مثنوی معنوی، اسرارنامه و مانند آن، با ابتکار در آفرینشی متفاوت، طوطک را جانشین طوطی و طوطیک کرده است و به نقش و خویشکاری آن هم توسّع و گستردگی بخشیده است.
کلیدواژه‌ها
نظریه و نقد ادبی
کهن‌الگو
صُوَر مثالی
سیمین دانشور
ساربانْ سرگردان
طوطک

عنوان مقاله English

An Archetypal Study of Simin Dāneshvar Parrot (Beautiful and Lovely Parrot)

نویسنده English

Hafez Hatami
Associate Professor of Persian language and literature, Payãmé noor university (pnu). Tehran, Iran. E. B: 13939- 4697.
چکیده English

Archetypal-mythological criticism is one of the prominent examples in the field of literary criticism and theory and interdisciplinary studies of literature, psychology and psychoanalysis, mythology, and anthropology. The interdependence and intertwining of symbolic ideas, myths, metaphors, dreams and visions with stories and other elements and components of popular culture and literature on the one hand, and Simin Dāneshvar's extensive use of the works, texts and words of her predecessors and contemporaries in the form of guarantees, adaptations, references, allusions, etc., have led to the diversity, prominence and richness of her stories. The construction and term of the parrot, (Beautiful and lovely parrot)  as a messenger of self-confidence and a manifestation of the subconscious, is rooted in this important feature of the author's writing style. This research is conducted using a descriptive-documentary method, library collection, and ultimately analysis. The purpose of this research is to further understand and introduce the symbolic form of the parrot, its history, role, and function in Dāneshvar's long stories, especially Sārbān sargardān (the sarban wander). In finally, it is concluded that the author, with full awareness of the presence and role of the parrot in the Tootināmehā (stories of the parrots) and the Mathnavi M’anavi (spiritual Masnavi), the Asrārnāme (The Book of Unseen Secrets), and the like, has, with the initiative of a different creation, replaced the , beautiful and lovely parrot with the parrot and the small parrot, and has expanded and broadened its role and function.

کلیدواژه‌ها English

Literary theory and criticism
archetype
prototype
Simin Dāneshvar
Sārbān sargardān (the sarban wander)
Parrot (Beautiful and lovely parrot)
منابع
قرآن کریم.
اسحاقیان، جواد. (1393). داستان‌شناخت ایران (نقد و بررسی آثار سیمین دانشور). چ اوّل. تهران: مؤسّسۀ انتشارات نگاه.               
بهزادی، رقیه. (1379). «مفهوم برخی از اعداد در اساطیر و نزد اقوام کهن». کتاب ماه هنر. ش27 و 28. صص 28 ـ 26.
پاینده، حسین. (1398). نظریه و نقد ادبی (درس‌نامه‌ای میان‌رشته‌ای). ج اوّل. چ دوم. تهران: سمت.
پورنامداریان، تقی. (1369). سیمرغ و جبرئیل. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد. ش 90 و 91. صص 463 ـ 478.
تسلیمی، علی. (1395). نقد ادبی ( نظریه‌های ادبی و...) چ سوم. تهران: نشر اختران.
دانشور، سیمین و آل‌احمد، جلال. (1344). «چهل طوطی اصل (3) یا داستان دویکا (Devika) و شوهر ابلهش» مجلۀ یغما. س 18. ش 4 (پیاپی 204). صص 195 ـ 200.
دانشور، سیمین و آل‌احمد، جلال. (1399). چهل طوطی. ترجمه و تحریر. چ هفتم. تهران: انتشارات مجید (به‌سخن).
 دانشور، سیمین. (2536). سووشون. چ هشتم. تهران: انتشارات خوارزمی.
دانشور، سیمین. (1392). جزیرۀ سرگردانی. چ چهارم. تهران: انتشارات خوارزمی.
دانشور، سیمین. (1380). ساربانْ سرگردان (ج دوم جزیرۀ سرگردانی). چ اوّل. تهران: انتشارات خوارزمی.
شمیسا، سیروس. (1383). نقد ادبی. چ چهارم. تهران: انتشارات فردوس.
صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران. ج سوم3. ب دوم2. چ هفتم. تهران: انتشارات فردوس.   فروزانفر، بدیع‌الزمان. (1376). احادیث و قصص مثنوی. ترجمۀ کامل و تنظیم مجدد حسین داوودی. چ اوّل. تهران: مؤسسۀ انتشارات امیر کبیر.
فوردهام، فریدا. (1374). مقدّمه‌ای بر روان‌شناسی یونگ. ترجمۀ حسین یعقوب‌پور. چ اوّل. تهران: اوجا.
گلشیری، هوشنگ. (1376). جدال نقش با نقّاش در آثار سیمین دانشور ( از آتش خاموش تا سووشون). چ اوّل. تهران: انتشارات نیلوفر.
موسوی‌نیا، سمیه سادات. (1397). «معرّفی و تحلیل طوطی‌نامۀ ضیاء نخشبی» پژوهش‌نامۀ اورمزد. دورۀ 11. ش 2 پیاپی 43. صص 1ـ 9.
مولوی، جلال‌الدّین محمّد ابن محمّد بلخی. (1379). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. دفتر اوّل. چ چهارم. تهران: انتشارات ققنوس.
نصر اصفهانی، محمّد‌رضا و حاتمی، حافظ. (1388). «رمز و رمز‌گرایی با تکیّه بر ادبیات منظوم عرفانی» ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. س 5. ش 16. صص 165 ـ 196.
یونگ، کارل. گوستاو. (1387). انسان و سمبول‌هایش. ترجمۀ محمود سلطانیه. چ ششم. تهران: انتشارات جامی.
https://fa.wikipedia.org/5/15/2025.
Refrences
منابع
قرآن کریم.
اسحاقیان، جواد. (1393). داستان‌شناخت ایران (نقد و بررسی آثار سیمین دانشور). چ اوّل. تهران: مؤسّسۀ انتشارات نگاه.               
بهزادی، رقیه. (1379). «مفهوم برخی از اعداد در اساطیر و نزد اقوام کهن». کتاب ماه هنر. ش27 و 28. صص 28 ـ 26.
پاینده، حسین. (1398). نظریه و نقد ادبی (درس‌نامه‌ای میان‌رشته‌ای). ج اوّل. چ دوم. تهران: سمت.
پورنامداریان، تقی. (1369). سیمرغ و جبرئیل. مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد. ش 90 و 91. صص 463 ـ 478.
تسلیمی، علی. (1395). نقد ادبی ( نظریه‌های ادبی و...) چ سوم. تهران: نشر اختران.
دانشور، سیمین و آل‌احمد، جلال. (1344). «چهل طوطی اصل (3) یا داستان دویکا (Devika) و شوهر ابلهش» مجلۀ یغما. س 18. ش 4 (پیاپی 204). صص 195 ـ 200.
دانشور، سیمین و آل‌احمد، جلال. (1399). چهل طوطی. ترجمه و تحریر. چ هفتم. تهران: انتشارات مجید (به‌سخن).
 دانشور، سیمین. (2536). سووشون. چ هشتم. تهران: انتشارات خوارزمی.
دانشور، سیمین. (1392). جزیرۀ سرگردانی. چ چهارم. تهران: انتشارات خوارزمی.
دانشور، سیمین. (1380). ساربانْ سرگردان (ج دوم جزیرۀ سرگردانی). چ اوّل. تهران: انتشارات خوارزمی.
شمیسا، سیروس. (1383). نقد ادبی. چ چهارم. تهران: انتشارات فردوس.
صفا، ذبیح‌الله. (1369). تاریخ ادبیات در ایران. ج سوم3. ب دوم2. چ هفتم. تهران: انتشارات فردوس.   فروزانفر، بدیع‌الزمان. (1376). احادیث و قصص مثنوی. ترجمۀ کامل و تنظیم مجدد حسین داوودی. چ اوّل. تهران: مؤسسۀ انتشارات امیر کبیر.
فوردهام، فریدا. (1374). مقدّمه‌ای بر روان‌شناسی یونگ. ترجمۀ حسین یعقوب‌پور. چ اوّل. تهران: اوجا.
گلشیری، هوشنگ. (1376). جدال نقش با نقّاش در آثار سیمین دانشور ( از آتش خاموش تا سووشون). چ اوّل. تهران: انتشارات نیلوفر.
موسوی‌نیا، سمیه سادات. (1397). «معرّفی و تحلیل طوطی‌نامۀ ضیاء نخشبی» پژوهش‌نامۀ اورمزد. دورۀ 11. ش 2 پیاپی 43. صص 1ـ 9.
مولوی، جلال‌الدّین محمّد ابن محمّد بلخی. (1379). مثنوی معنوی. تصحیح رینولد نیکلسون. دفتر اوّل. چ چهارم. تهران: انتشارات ققنوس.
نصر اصفهانی، محمّد‌رضا و حاتمی، حافظ. (1388). «رمز و رمز‌گرایی با تکیّه بر ادبیات منظوم عرفانی» ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. س 5. ش 16. صص 165 ـ 196.
یونگ، کارل. گوستاو. (1387). انسان و سمبول‌هایش. ترجمۀ محمود سلطانیه. چ ششم. تهران: انتشارات جامی.
https://fa.wikipedia.org/5/15/2025.
Refrences
Qurān é karim.
Eshāqiān, Javād. (2014) Dāstān shenākht Irān (naqd va barrasi é āsāre Simin Dāneshvar).1th ed.Tehrān: Negāh pub. (In Persian)
 Behzādi, Roghqye, (2000). Mafhoom é barxhi az adad dar āsatir va nazd é aqvām é kohan. Ketāb é māh é honar. Num 27&28. Pag28-60. (In Persian)
Pāyandeh, Hosein. (2019).Nazaryeh va naQd é adabi (darsnāmay é miān reshtai). Vol 1.2th ed. Tehrān: Samt pub. (In Persian)
Poornāmdārian, Taqi. (1990). Simorgh va Gabriel. Dāneshkadah é adabiāt  va ’oloom é ensāni Mashhad. Num 90 va 91. Pp 463 -478.
Taslimi, Ali. (2016). naQd é adabi(nazaryehāy é adabi va…).3th ed. Tehrān: Akhtarā pub. (In Persian)
Dāneshvar, Simin va Ᾱl é Ᾱhmad, Jalāl. (1965). Chehel tooti é asl (3) yā dāstān é Devikā va … Jour Yaghmā. Year18. Num 4 (204). Pp 195 – 200. (In Persian)
----------------- . (2021). Chehel tooti. Tarjomeh va tahrir. 7th ed.Tehrān: Majid (Beh sokhan) pub. (In Persian)
Dāneshvar, Simin (1976). Savushun.7th ed. Tehrān: Khārazmi pub. (In Persian)
------------------- . (2014). Jaziray é sargardāni. 4th ed. Tehrān: Khārazmi pub. (In Persian)
   ------------------- . (2002). Sārbān sargardān. 1th ed. Tehrān: Khārazmi pub. (In Persian)
Shamisā, Sirous. (2005). Naqd é adabi. 4th ed. Tehrān: Ferdows pub. (In Persian)
Safā, Zabihallah. (1990).Tārikh é adabiāt é dar Irān. Vol 3. Cap 2. 7th ed. Tehrān: Ferdows pub. (In Persian)
Foroozānfar, Bad’olzamān. (1997). Ahādis va qassas é Masnavi. Tarjomeh… Hosein Dāvoodi. 1th ed. Tehrān: Amir kabir. (In Persian)
Fordham, Frieda. (1995). Moqaddamehi bar ravānshenasi é Jung. Tarjomeh Hosein Yaqoobpoor. 1th ed. Tehrān: Oujā pub. (In Persian)
Golshiri, Hoshang. (1997). Gedāl é nAqsh bā naqqāsh dar āsāré Simin é Dāneshvar… . 1th ed. Tehrān: Niloofar. (In Persian)
Mosavinia, Somayehsādāt. (2018). Mo’arrefi va tahlil é Tootināmay é Zia?
Nakhshabi. Pazhooheshnamay é Ourmazd. year11.num 2 (43). Pp 1 – 9. (In Persian)
Mowlavi, Jalāl al-Dīn Muḥammad. (2000). Mathnawi é M’anavi. tashih Renold Nicholson. Daftar ā avval.4th ed. Tehrān: Qoqnoos. (In Persian)
 Nasr é Isfahāni, Mohammad Rezā va Hatami, Hafez (2009). Ramz va ramzgerai bā takiy é bar adabiāt manzom é ‘rfāni. Adabiat é ‘rfāni va ostooreh shenākhti. Year 5. Num 16. Pp 165- 196. (In Persian)
Jung, Carl. G. (2008). Ensān va sambolhāyash. Tarjomeh Mahmood Soltāniyeh. 4th ed. Tehrān: Jāmi pub. (In Persian)

  • تاریخ دریافت 28 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 02 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 20 بهمن 1404