پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

منطق تعامل در روایت‌های سیاسی-اخلاقی کلاسیک فارسی: آداب معاشرت و فاصله‌گزینی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان
چنور زاهدی 1
پارسا یعقوبی جنبه سرایی 2
1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
2 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.
10.22059/jlcr.2021.327009.1702
چکیده
کتاب­های سیاسی-اخلاقی فارسی دسته­ای از سیاستنامه­ها هستند که وجوهی از آداب اجتماعی را به شکل مستقیم برای مخاطب/ شنونده تجویز کرده یا به شکلی ضمنی با وی در میان می­گذارند؛ به عبارتی دیگر، این آثار منبعی برای انواع آداب و الگویی برای شیوه تنظیم فاصله و فضای اجتماعی در میان مردم است. در این نوشتار وجوه فاصله­گزینی مذکور با تکیه بر حوزه­ها و موضوعات آداب معاشرت همچون سخن­گفتن و سخن­شنیدن، تغذیه و خوراک، پوشش و خلعت ، نشست و برخاست و دوستی و دشمنی در شش اثر کلیدی سیاسی-اخلاقی فارسی دلالت­یابی و تفسیر شده است. نتیجه نشان می­دهد همه ی حوزه ها و موضوعات مورد بررسی، مبتنی بر ایجاد فاصله و رعایت نظم از پیش تثبیت شده یا قاعده های طبیعی نمایانده شده موجود است که در هر کدام از حوزه ها با نشانگانی خاص بازنمایی شده است.در موضوع سخن گفتن ، سخنان طبقۀ فرادست همچون ملوک و حکیمان را فارغ از موضوع سخن به مثابه ی پند و حکمت می داند و شنیدن آن را موهبتی مشروعیت آور تلقی می کنند. در آداب تغذیه از سفره‌های پر تکلف طبقه فرادست مثال می آورد که به مثابه ی مصرف نمایشی می خواهند فاصله خود را با بقیه حفظ کنند. آداب پوشش و خلعت نیز به شکلی نشاندار در خدمت تمایز طبقاتی و فاصله گزینی اجتماعی است. در آداب نشست و برخاست فاصله گزینی مبتنی بر مدیریت بدن است طبقۀ بالا با بدنی آزاد و رها عمل می کنند در حالی که سطوح پایین تر با دو زانو نشستن، آرام آرام حرف زدن و غیره فاصلۀخود را با طبقه بالادست رعایت می کنند. در آداب دوستی و دشمنی هم که بخشی از آداب معاشرت است، رعایت فاصله با دشمن در هر حال ضروری است و عدم رعایت آن سبب خسران و زوال است. بنا به الگوی معرفتی جهان کلاسیک و اشرافیت اعتقادی-اجتماعی منضم به آن، همۀ حوزه­ها و موضوعات مذکور به شکلی نشاندار در خدمت تمایز و ایجاد فاصلۀ سلسله­مراتبی است. در این آثار چه گزار­ه­های تجویزی چه روایت­های داستانی مخاطب/شنونده را به انضباط طبقاتی دعوت کرده، آن را به مثابۀ شکلی از سنّت یا وجهی از عقلانیت فرض می­کنند. چنین فراخوانی­ای خود به خود، انضباط مذکور را به منابع مشروعیت گره می­زند.
کلیدواژه‌ها
متون سیاسی-اخلاقی فارسی
آداب‌نامه‌های فارسی
فاصله‌گزینی
آداب معاشرت
موضوعات

عنوان مقاله English

The Logic of Interaction in Classical Persian Political-Moral Narratives: Social Etiquette and Distance Selection

نویسندگان English

Chonuor Zahedi 1
parsa yaghoobi janbeh saraei 2
1 PhD Student of Persian Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran.
2 Professor of Persian Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran.
چکیده English

Persian political-ethical books are a set of policies that prescribe or implicitly shared aspects of social etiquette directly with the audience and the listener. In other words, these works are a source for a variety of customs and a model for how to regulate distance and social space among people. In this article, aspects of distancing based on the contexts and topics of social etiquette such as speech and listening, nutrition and food, covering and disguise, sitting and standing, friendship and enmity are interpreted in six important Persian moral-political works. The result shows  that all areas and topics under investigation are based on creating a distance and observing pre-established order or existing natural rules that are represented in each of the areas with specific indications/signs. In the matter of speech, the words of the upper class, such as kings and sages, regardless of the subject matter, are regarded as advice and wisdom, and listening to it is considered a legitimizing blessing. In terms of eating etiqutte, they bring examples of the elaborate dining tables of the upper class, who want to keep their distance from others as a dramatic consumption. The etiquette of covering and disguise also serves as class distinction and social distancing in a marked way. In the manners of sitting and standing, distancing is based on body management. The upper class acts with a free and relaxed body, while the lower class maintains their distance with the upper class by sitting on two knees, talking slowly, etc.  For the etiquette of friendship and enmity, which is a part of social etiquette, keeping a distance from the enemy is necessary in any case, and not observing it is the cause of loss and deterioration. According to the epistemological model of the classical world and the attached socio-aristocratic aristocracy, all the mentioned fields and subjects serve in a marked way to differentiate and create a hierarchical distance. In these works, whether prescriptive propositions or narratives, they invite the audience-listener to class discipline and assume it as a form of tradition or an aspect of rationality. Such a call would automatically tie the discipline to sources of legitimacy.
 

کلیدواژه‌ها English

Persian Political-Moral Texts
Persian Etiquette
Distance Selection
Social Etiquette
آرگایل، مایکل (1393)، روان­شناسی پیام‌رسانی حرکات بدن، ترجمۀ مرجان فرجی، تهران، جوانۀ رشد.
اسمعیلی، محمدمهدی و همکاران (1390)، «عناصر فرهنگی مؤثر بر ارتقاء سرمایه فرهنگی در گلستان سعدی»، مدیریت فرهنگی، سال پنجم، ش 14، 1-31.
اسعدی، مریم­السادات (1389)، «خانواده در قابوس­نامه»، بوستان ادب، سال دوم، ش 4، 31-47.
احمدی، سیروس و محمدحسین نیکدار اصل (1391)، «تحلیلی بر قشربندی اجتماعی در گلستان سعدی»، تاریخ ادبیات، ش 71، 5-18.
بوردیو، پی­یر (1390)، تمایز: نقد اجتماعی قضاوت­های ذوقی، ترجمۀ حسن چاوشیان، تهران، ثالث.
پُست، امیلی و همکاران (1392)، کتاب جامع آداب معاشرت، آداب اجتماعی، ترجمۀ مریم تقدیسی، تهران، پندار تابان.
پاترسون، مارک (1398)، مصرف و زندگی روزمره، ترجمۀ جمال محمدی و نرگس ایمانی مرنی، تهران، نشر نی.
پیرا، فاطمه (1387)، «جنسیت و قدرت در سیاست­نامه خواجه نظام­الملک»، زن در توسعه و سیاست (پژوهش زنان)، دورۀ 6، ش 3، 155-169.
ترابی فارسانی، سهیلا و علی‌اکبر غندی (1394)، «آداب‌نامه‌ها و جایگاه آن در تاریخ­نگاری اجتماعی»، تاریخ اسلام و ایران، ش 27، 67-76.
جنکینز، ریچارد (1394)، هویت اجتماعی، ترجمۀ تورج یاراحمدی، تهران، پردیس دانش.
دهخدا، علی­اکبر (1377)، لغت­نامه، تهران، دانشگاه تهران.
دسپ، علی (1388)، «تحلیل گفتمان غالب در رمان­های سیمسن دانشور: سو­و­شون. جزیرۀ سرگردانی و ساربان سرگردان»، پایان­نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس تهران.
ذبیح‌نیا عمران، آسیه و سمیه سنگکی (1391)، «تعلیم الگوی حکومت در کلیله و دمنه و گلستان سعدی»، ادبیات تعلیمی، سال چهارم، ش 13، 197-236.
ریتزر، جورج (1374)، نظریۀ جامعه­شناسی در دوران معاصر، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، علمی.
زوی، برونو (1387)، چگونه به معماری بنگریم، ترجمۀ فریده گرمان، تهران، شهیدی.
زاهدی، چنور (1393)، «تبیین اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی کلیله و دمنه بر اساس دلالت­های فضایی (نشانگرهای تنظیم فاصله)»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان.
سعدی (1348)، گلستان، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران، صفی­علیشاه.
سبزبان­پور، وحید (1392)، «بررسی دیدگاه­های تربیتی ایرانیان باستان در قابوس­نامه»، ادبیات تعلیمی، سال پنجم، ش 17، 51-86.
سوهانگیر، سارا و محمدرضا نصیرسلامی (1393)، «الگوهای خلق فضا در معماری با تکیه بر پارادایم­های نظری پسامدرن»، باغ نظر، سال یازدهم، ش 28، 65-78.
صفرزایی، عبدالله و همکاران (1397)، «تأثیر اندرز­های شاهان ساسانی بر آرای تربیتی عنر المعالی در قابوس‌نامه»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، ش 22، 108-79.
ضرغامی، اسماعیل و سیدمحمد بهروز (1394)، «نقش و مفهوم فضا در بازآفرینی نظریۀ معماری و علوم اجتماعی»، مطالعات میان‌رشته­ای در علوم انسانی، دورۀ هفتم، ش 2، 81-99.
طبرسی، فضل بن حسن (1380)، الادب الدینیة للخزائنة المعنییة، ترجمۀ احمد عابدی، قم، زائر.
علی­احمدی، امید (1387)، «نهاد خانواده و عرصۀ خصوصی در گلستان سعدی»، جامعه­شناسی، ش 13، 86-55.
غزالی، محمد (1361)، نصیحةالملوک، تصحیح جلال­الدین همایی، تهران، بابک.
عنصرالمعالی کیکاوس بن اسکندر (1371)، قابوس­نامه، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران، علمی و فرهنگی.
فیستر، مانفرد (1378)، نظریه و تحلیل درام، ترجمۀ مهدی نصرزاده، تهران، امیرکبیر.
فوزی، یحیی (1383)، «چالش­های اجتماعی انقلاب اسلامی در ایران : بررسی تغییرات جمعیتی بعد از انقلاب و پیامدهای آن بر مشروعیت نظام سیاسی»، جامعه­شناسی ایران، دورۀ پنجم، ش 3، 62-91.
هادی، اصغر (1389)، «نقد رویکردهای تفکیک آداب از اخلاق»، پژوهش­نامۀ اخلاق، ش 1، 32-9.
کاریکان، پیتر (1396)، جامعه­شناسی مصرف، ترجمۀ سعید صدرالاشرافی، تهران، گل آذین.
کرنگ، مایک (1390)، جغرافیای فرهنگی، ترجمۀ مهدی قرخلو، تهران، سمت.
مانهایم، کارل (1385)، دموکراتیک‌شدن فرهنگ، ترجمۀ پرویز اجلالی، تهران، نشر نی.
محدثی، جواد (1386)، اخلاق معاشرت، قم، بوستان کتاب.
مدنی‌پور، علی (1391)، فضاهای عمومی و خصوصی شهر، ترجمۀ فرشاد نوریان، تهران، سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
نصرالله منشی (1371)، کلیله و دمنه، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی طهرانی، تهران، امیرکبیر.
نظام­الملک، حسن ­بن ­علی (1388)، سیاست­نامه،  تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران، اساطیر.
نرماشیری، اسماعیل (1396)، «تحلیل گفتمان جدال سعدی با مدعی با رویکرد ایدئولوژی شناختی استعاری»، متن‌پژوهی ادبی، سال 21، ش 74، 54-73.
هال، ‌ادوارد. تی (1384)، بعد پنهان، ترجمۀ منوچهر طبیبیان، تهران، دانشگاه تهران.
وبر، ماکس (1374)، اقتصاد و جامعه، ترجمۀ عباس منوچهری و دیگران، تهران، مولی.
وراوینی، سعدالدین (1366)، مرزبان­نامه، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران، صفی­.
وکیلی، هادی و کبری نودهی (1390)، «آداب سفره در ایران باستان و ایران دورۀ اسلامی قرن دوم تا هفتم هجری»، علوم قرآن و حدیث، مشکوت، ش112، 137-119.
 ویلسون، الیزابت (1394)، مد و مدرنیته، ترجمۀ ناصرالدین غراب، تهران، علمی و فرهنگی.
یارمحمدی، لطف‌الله (1383)، گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی، تهران، هرمس.
یزدخواستی، بهجت و همکاران (1387)، «مفهوم بدن در اندیشۀ فلسفی مرلوپونتی و چالش­های نظری در قرائت جامعه­شناختی آن»، معرفت، ش 126، 140-129.
یعقوبی جنبه­سرایی، پارسا و چنور زاهدی (1392)، «دلالت­های فضایی داستان شیر و گاو تبیین نزاع قدرت و شیوه­های تحریف آن»، پژوهش­های ادبی، سال دهم، ش 42، 143-166.
یعقوبی جنبه­سرایی، پارسا (1396)، «موضع مؤلف پنهان حکایت­های کلیله و دمنه: برساخت توزیع فضا»، نقد و نظریه ادبی، سال دوم، ش 1، 53-84.

  • تاریخ دریافت 20 تیر 1400
  • تاریخ بازنگری 17 مهر 1401
  • تاریخ پذیرش 18 مهر 1401