نوع مقاله : علمی-پژوهشی
نویسندگان
1 عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و استاد بازنشستۀ دانشگاه الزهرا.
2 دانشآموختۀ دورۀ دکتری ادبیّات فارسی دانشگاه رازی.
چکیده
صورتگرایان روسی در نظریۀ ساختارگرایی خویش به هنرسازهها اهمیّتی ویژه میدهند و بر این باورند که به عنوان فضایی برای آفرینش هنری، تنها هنرسازهها قابل مطالعه هستند، در ادب ما هنرسازهها را در بخش بلاغت بررسیکردهاند. کزازی، زیباییشناسی را در برابر بلاغت قرارمیدهد، بیگمان بار معنایی واژگان در زبانهای گوناگون متفاوت است و جایگزینسازی هیچ واژهای با یک واژه در زبان دیگر ممکن نیست؛ امّا با توسع میتوان این برگردان را پذیرفت، علمای زیباییشناسی در متون بلاغی ما از روزگار قدیم مباحثی اندیشمندانه را مطرح کردهاند و معمولاً بجز بحث معانی که دشوارتراست و بیشتر تحت سیطرۀ بلاغت عربی قرار دارد، بقیه را بخصوص برخی مباحث بیان و بدیع را در دروس معاصر نیز میتواندید، در قرن اخیر شاهد تألیف آثار مختلفی در این زمینه بودهایم. در این مقاله با رجوع به متون ادب فارسی و بهرهگیری از آنها و با تکیه بر نظریۀ صورتگرایی روسی، به مباحثی که تا کنون مورد بحث پژوهندگان قرار نگرفتهاست، پرداختهایم: سخنی در سرقات ادبی در گذشته و بحث متن پنهان در زمان حاضر و در نظریۀ صورتگرایی و بحثی درباب هنرسازۀ تضمین و جایگاهش در غزلهای حافظ و گذشتگان. در این تحقیق کتابخانهای مسئلۀ ما این است که آیا شاعران ایرانی بخصوص حافظ، تضمین و اثرپذیری از دیگران را در بخشی خاص از غزل خود جایمیدادهاند؟ وآیا همچنان میتوان بابِ پژوهش در بلاغت را گشوده دانست؟ هدف ما نشاندادن مباحثی نو در زیباییشناسی همچنین اثبات این موضوع است که حافظ آگاهانه بسیاری از اثرپذیریها و تضمینها را در بیت نُخست یا پایانی غزل خود قرار میداده است.
کلیدواژهها
عنوان مقاله [English]
A Reflection on Several Artistic Structures in the Aesthetics of Persian Literature
نویسندگان [English]
- Mohammad Sarvar Molaei 1
- koreshe ghanbary 2
1 Associate Member of the Academy of Persian Language and Literature and Emeritus Professor at Al-Zahra University.
2 Ph.D. Graduated in Persian Literature at Razi University.
چکیده [English]
Russian Formalists regard artistic creation as an autonomous domain and consider only artistic artifacts worthy of scholarly investigation. In the Persian literary tradition, such artifacts have traditionally been examined within the framework of rhetoric (balāghat). Kazazi draws a distinction between aesthetics and rhetoric; although it is undoubtedly impossible to substitute any word in one language with an exact equivalent in another, such a rendering may nonetheless be accepted through conceptual expansion and interpretive flexibility. Persian rhetorical writings, from early periods onward, have engaged in intellectually rigorous discussions, and with the exception of maʿānī—which presents greater analytical complexity—most rhetorical topics, particularly aspects of bayān and badīʿ, continue to appear in modern academic instruction.Over the past century, numerous works have been produced in this field, the core of which is largely grounded in classical and historical rhetorical texts, such as those by Shams-e Qays, Vatvāt, and others. At the same time, some scholars, drawing on Western theoretical and scientific writings, have sought to introduce new perspectives into contemporary rhetorical studies. The central question of this study is whether Iranian poets—most notably Ḥāfeẓ—tended to position instances of taḍmīn (textual incorporation) and literary influence within specific sections of their ghazals. Moreover, can rhetoric still be regarded as an open field of inquiry, receptive to newer and more innovative approaches? Beyond proposing fresh discussions in aesthetics, this research aims to demonstrate that Ḥāfeẓ, in light of the absence of punctuation marks in earlier periods and with a conscious intention to signal his literary borrowings, deliberately placed many of his incorporations and influences in either the opening or the concluding couplets of his ghazals. This claim becomes evident through close reading of Persian literary texts and careful examination of Ḥāfeẓ’s sources of inspiration.
کلیدواژهها [English]
- Literary Device
- Structuralism
- Hidden Text
- Quotation (Tazmin)
)