پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

شعر کهن با برخورداری از وزن و موسیقی، یکی از بارزترین نمودهای فرهنگ فارسی و ایرانی است و پژوهش در وزن شعر فارسی، جزوِ مهمترین و اصلیترین مطالعات خاورشناسان بوده که از لحاظ زمانی، به دو دورهی باستانی ... بیشتر شعر کهن با برخورداری از وزن و موسیقی، یکی از بارزترین نمودهای فرهنگ فارسی و ایرانی است و پژوهش در وزن شعر فارسی، جزوِ مهمترین و اصلیترین مطالعات خاورشناسان بوده که از لحاظ زمانی، به دو دورهی باستانی اسلامی، قابل تقسیم است. تحقیقات بخش اوّل- که چیستی و چگونگی وزن شعر ایرانی میانه را بررسی می‌کند -‌ منحصر به فرد و تازه است؛ درحالیکه پژوهش‌های بخش دوم اغلب بازتولید دانش پیشینیان درباره‌ی عروض سنّتی فارسی است. با توجّه به رویکرد و هدف مستشرقان از بازتولید و آموزش دانش عروض، محقّقان را میتوان در چهار گروه، طبقه‌بندی کرد که هدف گروه نخست، تنها ترجمه‌ی رساله‌ای عروضی به زبان مادری بوده است؛ حال‌آنکه گروه دیگر، همزمان نسخهای خطّی را نیز تصحیح کرده‌اند. گروه سوم از خاورشناسان به تعیین خاستگاه شعر فارسی و تحلیل وزن پرداخته و گروه چهارم، عروض فارسی را با وزن شعر سایر ملل مطابقت داده‌اند. از سویی، همگان بر این نکته اتّفاق نظر دارند که قرن بیست و یکم میلادی، عصر نظریه‌پردازی است و برخی از خاورشناسان به پژوهش در ماهیت نظام وزن شعر کمّی در زبان‌های زنده‌ی دنیا و تعیین شباهتها و تفاوتهای آن با عروض سنّتی پرداخته‌اند. نتیجه‌ی کلّی، آن است که در میان آثار خاورشناسانی که مطالعات خود را درباره‌ی وزن شعر فارسی کلاسیک انجام دادهاند، ساتن و بلوخمان، نگاهی ویژه به این علم داشته و تحقیقات خود را بر مدار آموزش صحیح وزن انجام داده‌اند؛ درحالیکه بیشتر مستشرقان، وزن شعر را به مثابه شاخه‌ای از علوم ادبی دانسته و بلاغت، عروض و قافیه‌ را در یک رساله، گردآوری کرده‌ و تا حدّی موجب سردرگمی مخاطبان شده‌اند.

علمی-پژوهشی

خوانش کهن‌الگویی «طوطک» سیمین دانشور

حافظ حاتمی

دوره 14، شماره 3 ، آبان 1404، صفحه 33-54

https://doi.org/10.22059/jlcr.2026.390617.2047

چکیده

نقد کهن‌الگویی ـ اسطوره‌ای یکی از نمونه‌های برجسته در حوزۀ نقد و نظریۀ ادبی و مطالعات بین‌رشته‌ای ادبیات، روان‌شناسی و روان‌کاوی، اسطوره‌پژوهی و مردم‌شناسی است. وابستگی و درهم‌تنیدگی انگاره‌های ... بیشتر نقد کهن‌الگویی ـ اسطوره‌ای یکی از نمونه‌های برجسته در حوزۀ نقد و نظریۀ ادبی و مطالعات بین‌رشته‌ای ادبیات، روان‌شناسی و روان‌کاوی، اسطوره‌پژوهی و مردم‌شناسی است. وابستگی و درهم‌تنیدگی انگاره‌های نمادین، اسطوره‌ها، صورت‌های مثالی، خواب و رؤیا با قصّه‌ها و دیگر عناصر و مؤلّفه‌های فرهنگ و ادبیات عامه از یک سو و انبوه بهره‌گیری سیمین دانشور از آثار، متون و سخن متقدّمان و معاصران به شکل تضمین، اقتباس، اشاره، تلمیح و... موجب تنوّع، برجستگی و غنای داستان‌های این نویسنده شده است. بر‌ساختۀ طوطک؛ به‌عنوان «پیک نفس مطمئنه و نمودی از ضمیر ناخودآگاه» ریشه در همین ویژگی مهمّ سبک نگارشی نویسنده دارد. این تحقیق با روش توصیفی ـ اسنادی و جمع‌آوری کتابخانه‌ای و در نهایت با تجزیه و تحلیل انجام می‌پذیرد و هدف آن شناخت بیشتر و شناساندن «صورت مثالی طوطک» پیشینه، نقش و کارکرد آن در داستان‌های بلند خانم دانشور و به‌ویژه ساربانْ سرگردان است. در پایان نیز به این نتیجۀ کوتاه می‌رسد که نویسنده با آگاهی کامل از حضور و نقش طوطی در حکایت‌های طوطی‌نامه‌ها و مثنوی معنوی، اسرارنامه و مانند آن، با ابتکار در آفرینشی متفاوت، طوطک را جانشین طوطی و طوطیک کرده است و به نقش و خویشکاری آن هم توسّع و گستردگی بخشیده است.

علمی-پژوهشی

مقایسة تکرار بلاغی در غزل انوری و سعدی

سعید رحیمی؛ علیرضا امامی

دوره 14، شماره 3 ، آبان 1404، صفحه 55-76

https://doi.org/10.22059/jlcr.2026.412061.2116

چکیده

انوری از جمله شاعران تأثیرگذار در سنت غزل فارسی است؛ تا بدان جا که، می‌توان او را یکی از سرمشق‌های اصلی سعدی در غزل‌سرایی شمرد. با بررسی و مقایسة ویژگی‌های بلاغی و زبانی غزل انوری و سعدی، می‌توان به ... بیشتر انوری از جمله شاعران تأثیرگذار در سنت غزل فارسی است؛ تا بدان جا که، می‌توان او را یکی از سرمشق‌های اصلی سعدی در غزل‌سرایی شمرد. با بررسی و مقایسة ویژگی‌های بلاغی و زبانی غزل انوری و سعدی، می‌توان به وجوه این تأثیرگذاری بیشتر پی برد. با تأمل در بلاغت این دو شاعر درمی‌یابیم که یکی از رموز بلاغت ایشان، نحوة کاربرد تکرارهای واژگانی است. به گونه‌ای که تکرار در سخن این دو شاعر جنبه‌ای هنری و تمایزبخش دارد. در این پژوهش سعی شده است که مقایسه‌ای صورت گیرد بین تکرارهای بلاغی انوری و سعدی تا از این رهگذر بتوان با دیدی دقیق‌تر به تطور بلاغی غزل فارسی در میان مناسبات شاعرانة انوری و سعدی پرداخت. بدین منظور ابتدا تلاش شد که تعریفی از تکرار به‌عنوان صنعتی بلاغی در چهارچوب این پژوهش ارائه شود. پس از آن، به اقسام تکرار بلاغی در غزل انوری پرداخته شد و با دسته‌بندی شیوه‌های هنری تکرارهای او در ده دسته، به مقایسة این موضوع در بلاغت غزل انوری و سعدی پرداخته شد. از جملة نتایج این پژوهش یکی این است که تکرار در شعر انوری، همانند سعدی، بسامد بالا و تعیین‌کننده‌ای دارد اما میزان علاقة انوری به تکرار واژگانی ساده اندکی بیش از سعدی تشخیص داده شد اما سعدی در میزان کاربرد تکرارهای بلاغی نسبت به انوری اندکی برتری دارد.

علمی-پژوهشی

از رَوح الارواح تا کشف الاسرار: ردپای یک اقتباس گسترده در متون عرفانی

سیامک سعادتی

دوره 14، شماره 3 ، آبان 1404، صفحه 77-100

https://doi.org/10.22059/jlcr.2026.409571.2102

چکیده

این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی پدیدۀ اقتباس گستردۀ روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاحِ احمد سمعانی از کشف‌الاسرار و عدة‌الابرارِ میبدی می‌پردازد. با وجود نگارش این دو اثر در یک دهه (۵۲۰-۵۲۹ ... بیشتر این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی پدیدۀ اقتباس گستردۀ روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاحِ احمد سمعانی از کشف‌الاسرار و عدة‌الابرارِ میبدی می‌پردازد. با وجود نگارش این دو اثر در یک دهه (۵۲۰-۵۲۹ ق)، همسانی‌های متنی فراوانی تا حد تکرار عینی عبارات و جملات در آنها مشاهده می‌شود. در این مقاله با گردآوری شواهد متعدد، انواع اقتباس از جمله «کامل»، «افزایشی»، «کاهشی»، «جابجایی» و «تلفیقی» در روح‌الارواح از کشف‌الاسرار طبقه‌بندی و تحلیل شده است. با در نظر گرفتن معیارهایی چون تقدم تاریخی نگارش کشف‌الاسرار، حجم بسیار بزرگ‌تر آن، وابستگی سبکی هر دو اثر به تفسیر و تأویلِ آهنگین و ادیبانه و ضعف احتمالی نقش کاتبان در ایجاد این اشتراکات، نتیجه‌گیری اولیه حاکی از آن است که به احتمال قوی، احمد سمعانی در تدوین اثر خود از کشف‌الاسرار میبدی به صورت گسترده اقتباس کرده است. این مطالعه، نمونه‌ای بارز از پیچیدگی روابط بینامتنی و شیوه‌های بازآفرینی متون در سنت نثر عرفانی فارسی را نمایان می‌سازد. شواهد گردآوری‌شده نشان می‌دهد که بسیاری از بندهای روح‌الارواح عیناً یا با اندکی دخل و تصرف از کشف‌الاسرار گرفته شده و اقتباس‌های تلفیقی و افزایشی به بازآفرینی خلاقانه انجامیده است. این پژوهش همچنین دیدگاه معدودی از محققان که رابطۀ عکس این اقتباس را مطرح کرده‌اند، رد می‌کند و بر پایۀ داده‌های تاریخی و نسخه‌شناختی، یک‌سویه بودن وام‌گیری را به اثبات می‌رساند. گستردگی اقتباس‌های آشکار و پنهان، مرز میان تأثیرپذیری و سرقت ادبی را به پرسش می‌گیرد و بر ضرورت بازنگری در اصالت آثار در سنت عرفانی تأکید دارد.

علمی-پژوهشی

تأملی در اثرپذیری‌های حافظ از دیگران با نگاهی ژرف‌تر به هنرسازۀ تضمین درنگی بر چند هنرسازه‌ در زیبایی‌شناسی ادب پارسی

ّمحمّد سرور مولایی؛ کورش قنبری

دوره 14، شماره 3 ، آبان 1404، صفحه 101-124

https://doi.org/10.22059/jlcr.2026.409602.2103

چکیده

صورتگرایان روسی در نظریۀ ساختار‌گرایی خویش به هنر‌سازه‌ها اهمیّتی ویژه می‌دهند و بر این باورند که به عنوان فضایی برای آفرینش هنری، تنها هنر‌سازه‌ها قابل مطالعه‌ هستند، در ادب ما هنرسازه‌ها ... بیشتر صورتگرایان روسی در نظریۀ ساختار‌گرایی خویش به هنر‌سازه‌ها اهمیّتی ویژه می‌دهند و بر این باورند که به عنوان فضایی برای آفرینش هنری، تنها هنر‌سازه‌ها قابل مطالعه‌ هستند، در ادب ما هنرسازه‌ها را در بخش بلاغت بررسی‌کرده‌اند. کزازی، زیبایی‌شناسی را در برابر بلاغت قرار‌می‌دهد، بی‌گمان بار معنایی واژگان در زبان‌های گوناگون متفاوت است و جایگزین‌سازی هیچ واژه‌ای با یک واژه در زبان دیگر‌ ممکن نیست؛ امّا با توسع می‌توان این برگردان را پذیرفت، علمای زیبایی‌شناسی در متون بلاغی ما از روزگار قدیم مباحثی اندیشمندانه را مطرح‌ کرده‌اند و معمولاً بجز بحث معانی که دشوار‌تراست و بیشتر تحت سیطرۀ بلاغت عربی قرار دارد، بقیه را بخصوص برخی مباحث بیان و بدیع را در دروس معاصر نیز می‌توان‌دید، در قرن اخیر شاهد تألیف آثار مختلفی در این زمینه بوده‌ایم. در این مقاله با رجوع به متون ادب فارسی و بهره‌گیری از آن‌ها و با تکیه بر نظریۀ صورتگرایی روسی، به مباحثی که تا کنون مورد بحث پژوهندگان قرار ‌نگرفته‌است، پرداخته‌ایم: سخنی در سرقات ادبی در گذشته و بحث متن پنهان در زمان حاضر و در نظریۀ صورتگرایی و بحثی درباب هنرسازۀ تضمین و جایگاهش در غزل‌های حافظ و گذشتگان. در این تحقیق کتابخانه‌ای مسئلۀ ما این است که آیا شاعران ایرانی بخصوص حافظ، تضمین و اثر‌پذیری از دیگران را در بخشی خاص از غزل خود جای‌می‌داده‌اند؟ وآیا همچنان می‌توان بابِ پژوهش در بلاغت را گشوده دانست؟ هدف ما نشان‌دادن مباحثی نو در زیبایی‌‍شناسی همچنین اثبات این موضوع است که حافظ آگاهانه بسیاری از اثرپذیری‌ها و تضمین‌ها را در بیت نُخست یا پایانی غزل خود قرار‌ می‌داده ‌است.

علمی-پژوهشی

کاستی‌های مفهومی و ساختاری نقد ادبی افغانستان

نورمحمد نورنیا؛ احمد رضی؛ علیرضا نیکویی

دوره 14، شماره 3 ، آبان 1404، صفحه 125-149

https://doi.org/10.22059/jlcr.2026.409553.2101

چکیده

نقد ادبی افغانستان در دو دهۀ اخیر (1380-1400)، هم‌زمان با گسترش فعالیت‌های ادبی و فرهنگی، با رشد چشمگیر و تعدد منابع، پایان‌نامه‌های دانشگاهی و نقدهای مطبوعاتی مواجه شده است. با این حال، این گسترش کمّی ... بیشتر نقد ادبی افغانستان در دو دهۀ اخیر (1380-1400)، هم‌زمان با گسترش فعالیت‌های ادبی و فرهنگی، با رشد چشمگیر و تعدد منابع، پایان‌نامه‌های دانشگاهی و نقدهای مطبوعاتی مواجه شده است. با این حال، این گسترش کمّی نتوانسته است به شکل‌گیری گفتمانی منسجم، پایدار و روش‌مند در حوزۀ نقد ادبی بینجامد و بیشتر به انباشت متون پراکنده منجر شده است. مقالۀ حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نظام‌مند کاستی‌های مفهومی و ساختاری نقد ادبی افغانستان، به بررسی مهم‌ترین عرصه‌هایی می‌پردازد که ضعف نظری، نارسایی روش‌شناختی و واگرایی زبانی در آن‌ها به‌گونه‌ای آشکار بازتاب یافته و قابل ردیابی است. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی‌ـ‌تحلیلی با رویکرد آسیب‌شناسانه و مبتنی بر تحلیل مفهومی و ساختاری متون انتقادی (نقد شعر و داستان/رمان) است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که بحران نقد ادبی در افغانستان، بیش از هر چیز، از کژفهمی نظریه‌های ادبی، مصرف سطحی یا صرفاً قالبی آن‌ها، فقدان زبان تحلیلی معین و غلبۀ برداشت‌های شخصی به‌ جای تحلیل ساختارمند و مستدل ناشی شده است. افزون بر این، بررسی ساختاری نشان می‌دهد که ضعف در آموزش منسجم نظریه‌ها، رواج ترجمه‌های ناقص یا نادقیق، نبود سازوکارهای مؤثر ارزیابی علمی و غلبۀ ذوق‌محوری در فضای ادبی، زمینۀ ناپایداری، پراکندگی و گسست روش‌شناختی را فراهم ساخته و استمرار این وضعیت را تشدید کرده است. این کاستی‌ها به ‌صورت شبکه‌ای و درهم‌تنیده عمل می‌کنند و نقد ادبی را در «فقدان معرفتی» قرار می‌دهند که در نتیجه، نظریه به‌ درستی جذب نمی‌شود؛ روش تثبیت نمی‌گردد و نقد از ایفای نقش خود در تولید معرفت علمی بازمی‌ماند. رهایی از این چرخۀ معیوب، مستلزم بازسازی بنیادین آموزش نظری، تقویت روش‌شناسی تحلیلی و ایجاد نهادهای پژوهشیِ دارای مجله و نظام ارزیابی دانشگاهی است.

علمی-پژوهشی

تحلیل و تبیین اقتباس و اصطلاحات پیرامونی آن در علوم بلاغی

محمدجواد وظیفه شناس؛ احمد امیری خراسانی

دوره 14، شماره 3 ، آبان 1404، صفحه 151-176

https://doi.org/10.22059/jlcr.2026.400197.2077

چکیده

اقتباس از جمله مهم‌ترین و برجسته‌ترین صنایع بدیعی ادب فارسی است که با وجود کاربرد فراوان آن در آثار ادبی، اهل بلاغت توجه شایانی به آن نداشته‌اند و با گذشت قرن‌ها از آغاز علم بلاغت، تا کنون ... بیشتر اقتباس از جمله مهم‌ترین و برجسته‌ترین صنایع بدیعی ادب فارسی است که با وجود کاربرد فراوان آن در آثار ادبی، اهل بلاغت توجه شایانی به آن نداشته‌اند و با گذشت قرن‌ها از آغاز علم بلاغت، تا کنون دربارۀ تعریف، دایرۀ شمول، کاربرد و جایگاه اقتباس به اتفاق نظر نرسیده و چه بسا گاهی موجب درآمیختگی صنایع ادبی و در نتیجه گمراهی مخاطبان شده‌اند. بر همین اساس در این پژوهش سعی می‌شود که ضمن نقد و تحلیل دیدگاه‌های عالمان بلاغت، تعریفی دقیق‌تر از این هنرسازۀ بدیعی ارائه شود و جایگاه و حدود قلمرو اقتباس نیز روشن شود. بنابراین در این جستار این پرسش‌ها مطرح خواهد شد: 1. اقتباس چیست؟ 2. تفاوت اقتباس با تضمین، عقد و دیگر صنایع مشابه در چیست؟ 3. آیا اقتباس را می‌توان «سرقت ادبی» به حساب آورد؟ 4. خطاهای نویسندگان آثار بلاغی در ذکر شواهد و نمونه‌های اقتباس کداماند؟ برای پاسخ به این سؤالات، مطالب مربوط به اقتباس از میان سی منبع بلاغی جمعآوری و مقایسه گردیده و داده‌های به دست آمده به روش توصیفی تحلیلی، نقد و ارزیابی شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اختلاف نظر اهل بلاغت دربارۀ حد و مرز اقتباس و دایرۀ شمول آن، باعث درآمیختن اقتباس با دیگر صنایع بدیعی شده و همین امر موجب شده بلاغیون در جایابی این صنعت نیز دچار انحراف شوند و آن را سرقت ادبی پندارند و در ذکر شواهد و نمونه‌های این آرایه نیز با خطا مواجه شوند.

پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

مقالات آماده انتشار

شماره جاری

دوره 14 (1404)

دوره 13 (1403)

دوره 12 (1402)

دوره 11 (1401)

دوره 10 (1400)

دوره 9 (1399)

دوره 8 (1398)

دوره 7 (1397)

دوره 6 (1396)

دوره 5 (1395)

دوره 4 (1394)

دوره 3 (1393)

دوره 2 (1392)

دوره 1 (1391)

دوره و شماره: دوره 14، شماره 3 - شماره پیاپی 39، آبان 1404، صفحه 1-190

نقد پژوهش‌های خاورشناسان درباره‌ی وزن شعر و عروض فارسی

چکیده

خوانش کهن‌الگویی «طوطک» سیمین دانشور

چکیده

مقایسة تکرار بلاغی در غزل انوری و سعدی

چکیده

از رَوح الارواح تا کشف الاسرار: ردپای یک اقتباس گسترده در متون عرفانی

چکیده

تأملی در اثرپذیری‌های حافظ از دیگران با نگاهی ژرف‌تر به هنرسازۀ تضمین درنگی بر چند هنرسازه‌ در زیبایی‌شناسی ادب پارسی

چکیده

کاستی‌های مفهومی و ساختاری نقد ادبی افغانستان

چکیده

تحلیل و تبیین اقتباس و اصطلاحات پیرامونی آن در علوم بلاغی

چکیده