پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

پژوهش‌نامه نقد ادبی و بلاغت

از رَوح الارواح تا کشف الاسرار: ردپای یک اقتباس گسترده در متون عرفانی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده
سیامک سعادتی
استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22059/jlcr.2026.409571.2102
چکیده
این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی پدیدۀ اقتباس گستردۀ روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاحِ احمد سمعانی از کشف‌الاسرار و عدة‌الابرارِ میبدی می‌پردازد. با وجود نگارش این دو اثر در یک دهه (۵۲۰-۵۲۹ ق)، همسانی‌های متنی فراوانی تا حد تکرار عینی عبارات و جملات در آنها مشاهده می‌شود. در این مقاله با گردآوری شواهد متعدد، انواع اقتباس از جمله «کامل»، «افزایشی»، «کاهشی»، «جابجایی» و «تلفیقی» در روح‌الارواح از کشف‌الاسرار طبقه‌بندی و تحلیل شده است. با در نظر گرفتن معیارهایی چون تقدم تاریخی نگارش کشف‌الاسرار، حجم بسیار بزرگ‌تر آن، وابستگی سبکی هر دو اثر به تفسیر و تأویلِ آهنگین و ادیبانه و ضعف احتمالی نقش کاتبان در ایجاد این اشتراکات، نتیجه‌گیری اولیه حاکی از آن است که به احتمال قوی، احمد سمعانی در تدوین اثر خود از کشف‌الاسرار میبدی به صورت گسترده اقتباس کرده است. این مطالعه، نمونه‌ای بارز از پیچیدگی روابط بینامتنی و شیوه‌های بازآفرینی متون در سنت نثر عرفانی فارسی را نمایان می‌سازد. شواهد گردآوری‌شده نشان می‌دهد که بسیاری از بندهای روح‌الارواح عیناً یا با اندکی دخل و تصرف از کشف‌الاسرار گرفته شده و اقتباس‌های تلفیقی و افزایشی به بازآفرینی خلاقانه انجامیده است. این پژوهش همچنین دیدگاه معدودی از محققان که رابطۀ عکس این اقتباس را مطرح کرده‌اند، رد می‌کند و بر پایۀ داده‌های تاریخی و نسخه‌شناختی، یک‌سویه بودن وام‌گیری را به اثبات می‌رساند. گستردگی اقتباس‌های آشکار و پنهان، مرز میان تأثیرپذیری و سرقت ادبی را به پرسش می‌گیرد و بر ضرورت بازنگری در اصالت آثار در سنت عرفانی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
اقتباس
کشف الاسرار
روح الارواح
رشیدالدین میبدی
احمد سمعانی

عنوان مقاله English

From Rawḥ al-Arwāḥ to Kashf al-Asrār: Traces of Extensive Appropriation in Mystical Texts

نویسنده English

siamak saadati
Assistant Professor of the Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran. Tehran, Iran.
چکیده English

This article employs an analytical-comparative method to examine the extensive appropriation of Aḥmad Samʿānī’s Rawḥ al-Arwāḥ fī Sharḥ Asmāʾ al-Malik al-Fattāḥ from Maybudī’s Kashf al-Asrār wa ʿUddat al-Abrār. Although the two works were composed within the same decade (520–529 AH), numerous textual correspondences—extending to verbatim repetition of phrases and sentences—are observed. By collecting a large body of evidence, the study classifies and analyzes various types of appropriation in Rawḥ al-Arwāḥ from Kashf al-Asrār, including “verbatim,” “amplificatory,” “abbreviatory,” “transpositional,” and “composite” adaptations. Taking into account criteria such as the earlier date of Kashf al-Asrār, its significantly larger volume, the stylistic affiliation of both works with a mode of rhymed, literary exegesis, and the unlikelihood that scribal intervention alone accounts for these commonalities, the preliminary conclusion strongly suggests that Aḥmad Samʿānī extensively appropriated material from Maybudī’s work in composing his own. This study exemplifies the complexity of intertextual relations and the methods of textual re-creation within the tradition of Persian mystical prose. The collected evidence shows that many passages in Rawḥ al-Arwāḥ were taken from Kashf al-Asrār verbatim or with slight modifications, and that the amplificatory and composite adaptations resulted in a creative recasting. The research also refutes the view of a few scholars who have proposed the opposite direction of borrowing, and, on the basis of historical and codicological data, it establishes the one‑way nature of the appropriation. The sheer extent of both overt and covert borrowing calls into question the boundary between literary influence and plagiarism, and underscores the need to reassess the originality of works within the mystical tradition.

کلیدواژه‌ها English

Intertextuality
Appropriation
Kashf al-Asrār
Rawḥ al-Arwāḥ
Rashīd al-Dīn Maybudī
Aḥmad Samʿānī
منابع
اعتصام. حامد. (1388). «جستجویی در منابع کشف الاسرار». معارف. شمارۀ 68، صص 44- 68.
افشار. ایرج. (1340). «احتمالی در باب مؤلف کشف الاسرار». یغما. سال چهاردهم، شمارۀ 7.
تفتازانی. سعدالدین. (1388). مختصر المعانی، قم، دارالفکر.
خانلری. زهرا. (1348). فرهنگ ادبیات فارسی، تهران، چاپخانۀ زر.
سلمی. ابو عبد الرحمن محمد بن الحسین. (1369). مجموعة آثار السلمى‏. تهران: مرکز نشر دانشگاهى.‏
سمعانی. احمد. (1384).  رَوح الأَرواح فی شرح اسماء الملک الفتاح. تحقیق: نجیب مایل هروی. تهران: علمی    و فرهنگی.
شفیعی کدکنی. محمدرضا. (1388). «پیر هری غیر از خواجه عبدالله انصاری است». نامۀ بهارستان، سال دهم، صص 185- 192.
قشیری (ابوالقاسم عبد الکریم القشیرى‏). (2008). نحو القلوب. تحقیق و تصحیح: احمد علم الدین الجندى‏. قاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب‏.
گرکانی. محمد حسین شمس العلما. (1377). ابدع البدایع، به اهتمام حسین جعفری، تبریز: البرز.
مازندرانی. محمدهادی بن محمدصالح. (1376). انوار البلاغه (در فنون معانی، بیان و بدیع)، به کوشش محمدعلی غلامی نژاد، تهران: قبله.
مستملی (اسماعیل مستملى بخارى). (1363). شرح التعرف لمذهب التصوف. تحقیق و تصحیح: محمد روشن. ‏تهران: اساطیر.
مهدوی بتول، و بالو فرزاد، و موسوی سنگدهی سیده عارفه. (1399). «بررسی حکایات مشترک النوبة الثالثة کشف الأسرار و روح الأرواح براساس نظریه ترامتنیّت ژنت».  پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). سال چهاردهم، ش: 1، صص 29- 44.
__________________________________. (1400). «بررسی مناسبات بینامتنی در حکایت‌های النوبة الثالثة کشف الأسرار و روح الأرواح بر اساس نظریۀ ژنت». پژوهشنامۀ ادبیات داستانی. دورۀ دهم، ش: 2، صص 123- 140.
میبدی (ابو الفضل رشید الدین میبدى)‏. (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تحقیق و تصحیح: على اصغر حکمت‏. تهران: امیر کبیر.
نجار نوبری، عفت، و ایزدی شریف آباد، سکینه، و محسنی هنجی، فریده. (1402). «بررسی تطبیقی سبک روح الارواح سمعانی و کشف الاسرار میبدی». پژوهش های نقد ادبی و سبک شناسی. شمارۀ 54. صص 11-30.
همایی. جلال الدین (1388). فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران: اهورا.
References
Afshār, Īraj. (1340). “A Possibility Concerning the Author of Kashf al-Asrār.” Yaghmā, year 14, no. 7. (In Persian).
Garkānī, Muḥammad Ḥusayn Shams al-‘Ulamā. (1377). Abda‘ al-Badāyi‘. Research: Ḥusayn Ja‘farī. Tabrīz: Alburz. (In Persian).
Khānlarī, Zahrā. (1348). Farhang-i Adabīyāt-i Fārsī. Tehrān: Zar. (In Persian).
Iʿtiṣām, Ḥāmid. (1388). “A Search in the Sources of Kashf al-Asrār.” Maʿārif, no. 68, pp. 44‑68. (In Persian).
Mahdavī, Batūl, Farzād Bālū, and Sayyidah ʿĀrifah Mūsavī Sangdihī. (1399). “An Examination of the Shared Narratives of al-Nawbat al-Thālithah in Kashf al-Asrār and Rawḥ al-Arwāḥ Based on Genette’s Theory of Transtextuality.” Pizhūhish-hā-yi Adab-i ʿIrfānī (Guhar-i Gūyā), year 14, no. 1, pp. 29‑44. (In Persian).
Mahdavī, Batūl, Farzād Bālū, and Sayyidah ʿĀrifah Mūsavī Sangdihī. (1400). “An Examination of Intertextual Relations in the Narratives of al-Nawbat al-Thālithah in Kashf al-Asrār and Rawḥ al-Arwāḥ Based on Genette’s Theory.” Pizhūhishnāmah-yi Adabiyyāt-i Dāstānī, vol. 10, no. 2, pp. 123‑140. (In Persian).
Meybodī (Abu al-Faḍl Rashīd al-Dīn Meybodī). (1371). Kashf al-Asrār va ‘Uddah al-Abrār. Research: Alī Aṣghar Ḥikmat. Tehrān: Amīr Kabīr (In Persian).
Māzandarānī, Muḥammad Hādī ibn Muḥammad Ṣāliḥ. (1376). Anwār al-Balāghah (dar Funūn-i Ma‘ānī, Bayān va Badī‘). Research: Muḥammad Alī Ghulāmī Nizhād. Tehrān: Qiblah. (In Persian).
Mustamlī (Ismā‘īl Mustamlī Bukhārī). (1363). Sharḥ al-Ta‘arruf li-Madhhab al-Taṣawwuf. Research: Muḥammad Rushan. Tehrān: Asāṭīr. (In Persian).
Qushayrī (Abu al-Qāsim ‘Abd al-Karīm al-Qushayrī). (2008). Nahw al-Qulūb. Research: Aḥmad ‘Alam al-Dīn al-Jundī. Al-Qāhirah: al-Hay’ah al-Miṣrīyah al-‘Āmmah lil-Kitāb. (In Persian).
Sam‘ānī, Aḥmad. (1384). Rawḥ al-Arwāḥ fī Sharḥ Asmā’ al-Malik al-Fattāḥ. Research: Najīb Māyil Haravī. Tehrān: ‘Ilmī va Farhangī. (In Persian).
Shafīʿī Kadkanī, Muḥammad Riḍā. (1388). “Pīr-i Harī is Other than Khwājah ʿAbd Allāh Anṣārī.” Nāmah-yi Bahāristān, year 10, pp. 185‑192. (In Persian).
Solamī, Abū ‘Abd al-Raḥmān Muḥammad ibn al-Ḥusayn. (1369). Majmū‘ah-yi Āthār al-Salmī. Tehrān: Markaz-i Nashr-i Dānishgāhī. (In Persian).
Taftāzānī, Sa‘d al-Dīn. (1388). Mukhtaṣar al-Ma‘ānī. Qum: Dār al-Fikr. (In Persian).
Humāyī, Jalāl al-Dīn. (1388). Funūn-i Balāghat va Ṣanā‘āt-i Adabī. Tehrān: Ahurā. (In Persian).

  • تاریخ دریافت 17 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 22 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 23 اردیبهشت 1405