نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

• سیامک سعادتی

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی پدیدۀ اقتباس گستردۀ روح‌الارواح فی شرح اسماء الملک الفتاحِ احمد سمعانی از کشف‌الاسرار و عدة‌الابرارِ میبدی می‌پردازد. با وجود نگارش این دو اثر در یک دهه (۵۲۰-۵۲۹ ق)، همسانی‌های متنی فراوانی تا حد تکرار عینی عبارات و جملات در آنها مشاهده می‌شود. در این مقاله با گردآوری شواهد متعدد، انواع اقتباس از جمله «کامل»، «افزایشی»، «کاهشی»، «جابجایی» و «تلفیقی» در روح‌الارواح از کشف‌الاسرار طبقه‌بندی و تحلیل شده است. با در نظر گرفتن معیارهایی چون تقدم تاریخی نگارش کشف‌الاسرار، حجم بسیار بزرگ‌تر آن، وابستگی سبکی هر دو اثر به تفسیر و تأویلِ آهنگین و ادیبانه و ضعف احتمالی نقش کاتبان در ایجاد این اشتراکات، نتیجه‌گیری اولیه حاکی از آن است که به احتمال قوی، احمد سمعانی در تدوین اثر خود از کشف‌الاسرار میبدی به صورت گسترده اقتباس کرده است. این مطالعه، نمونه‌ای بارز از پیچیدگی روابط بینامتنی و شیوه‌های بازآفرینی متون در سنت نثر عرفانی فارسی را نمایان می‌سازد. شواهد گردآوری‌شده نشان می‌دهد که بسیاری از بندهای روح‌الارواح عیناً یا با اندکی دخل و تصرف از کشف‌الاسرار گرفته شده و اقتباس‌های تلفیقی و افزایشی به بازآفرینی خلاقانه انجامیده است. این پژوهش همچنین دیدگاه معدودی از محققان که رابطۀ عکس این اقتباس را مطرح کرده‌اند، رد می‌کند و بر پایۀ داده‌های تاریخی و نسخه‌شناختی، یک‌سویه بودن وام‌گیری را به اثبات می‌رساند. گستردگی اقتباس‌های آشکار و پنهان، مرز میان تأثیرپذیری و سرقت ادبی را به پرسش می‌گیرد و بر ضرورت بازنگری در اصالت آثار در سنت عرفانی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

• اقتباس
• کشف الاسرار
• روح الارواح
• رشیدالدین میبدی
• احمد سمعانی

عنوان مقاله [English]

From Rawḥ al-Arwāḥ to Kashf al-Asrār: Traces of Extensive Appropriation in Mystical Texts

نویسنده [English]

• siamak saadati

Assistant Professor of the Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran. Tehran, Iran.

چکیده [English]

This article employs an analytical-comparative method to examine the extensive appropriation of Aḥmad Samʿānī’s Rawḥ al-Arwāḥ fī Sharḥ Asmāʾ al-Malik al-Fattāḥ from Maybudī’s Kashf al-Asrār wa ʿUddat al-Abrār. Although the two works were composed within the same decade (520–529 AH), numerous textual correspondences—extending to verbatim repetition of phrases and sentences—are observed. By collecting a large body of evidence, the study classifies and analyzes various types of appropriation in Rawḥ al-Arwāḥ from Kashf al-Asrār, including “verbatim,” “amplificatory,” “abbreviatory,” “transpositional,” and “composite” adaptations. Taking into account criteria such as the earlier date of Kashf al-Asrār, its significantly larger volume, the stylistic affiliation of both works with a mode of rhymed, literary exegesis, and the unlikelihood that scribal intervention alone accounts for these commonalities, the preliminary conclusion strongly suggests that Aḥmad Samʿānī extensively appropriated material from Maybudī’s work in composing his own. This study exemplifies the complexity of intertextual relations and the methods of textual re-creation within the tradition of Persian mystical prose. The collected evidence shows that many passages in Rawḥ al-Arwāḥ were taken from Kashf al-Asrār verbatim or with slight modifications, and that the amplificatory and composite adaptations resulted in a creative recasting. The research also refutes the view of a few scholars who have proposed the opposite direction of borrowing, and, on the basis of historical and codicological data, it establishes the one‑way nature of the appropriation. The sheer extent of both overt and covert borrowing calls into question the boundary between literary influence and plagiarism, and underscores the need to reassess the originality of works within the mystical tradition.

کلیدواژه‌ها [English]

• Intertextuality
• Appropriation
• Kashf al-Asrār
• Rawḥ al-Arwāḥ
• Rashīd al-Dīn Maybudī
• Aḥmad Samʿānī