ساخت‌های نحویِ بیانِ حصر در زبان فارسی (مطالعۀ موردی: آثار سعدی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

چکیده

برای درک بلاغت زبان فارسی و شناخت ظرفیت‌های آن در بیان معنا، باید از مطالعه و تحلیل ساخت‌های نحوی آن شروع کرد. تنها از این طریق می‌توان دانست که بیان یک مفهوم چگونه و با چه ساخت‌هایی امکان‌پذیر است. حصر و قصر از جمله مفاهیمی است که ساخت‌های نحوی متنوعی در زبان فارسی دارد. همین تنوع ساخت‌های نحوی بیانگر ظرفیت بالای نحو زبان فارسی در القای اغراض بلاغی و ایجاد تطابق تام بین فرم و قالب زبانی با معنا و غرض مورد نظر است. به همین منظور، در این نوشتار سعی شده‌است با تکیه بر سخن سعدی، تمام امکانات و ظرفیت‌های زبان فارسی در بیان حصر شناسایی و برای آن‌ها تقسیم‌بندی مشخصی به‌دست داده شود. حاصل این است که تمام امکانات بیان حصر در زبان فارسی به دو مقولۀ کلی تقسیم می‌شود: 1ـ فرایند فرازبانی یا زبرزنجیری که نشانۀ زبانی خاصی ندارد تا در زنجیرۀ عینی زبان بتواند نمودار شود. «تکیه» تنها ظرفیت این فرایند است. 2ـ عوامل و نشانه‌های عینی زبان. ساخت‌های نحوی «اسنادی‌شده»، «استثنا»، «جابه‌جایی اجزا» و «استفاده از قیدهای مخصوص حصر» زیرمجموعه‌های این مقوله هستند.

کلیدواژه‌ها


الجارم، علی و مصطفی امین (1380)، البلاغة‌الواضحة، ترجمۀ ابراهیم اقبالی، چ 1، بی‌جا، انتشارات شیخ صفی‌الدین اردبیلی.

جمالی، فاطمه (1389)، مقالۀ «جایگاه حصر و قصر در علم معانی»، فصلنامه فنون ادبی، س 2، ش 2، صص 109ـ122.

حافظ شیرازی، شمس‌الدین محمد (1382)، دیوان، به ‌کوشش خلیل خطیب‌ رهبر، چ 34، تهران، صفی‌علیشاه.

خطیب ‌قزوینی، محمدبن‌ عبدالرحمن (1388)، ترجمۀ تلخیص‌المفتاح، ترجمۀ احمد امینی، چ 1، سنندج، انتشارات علمی کالج.

رضانژاد، غلامحسین (1367)، اصول علم بلاغت در زبان فارسی، چ 1، بی‌جا، انتشارات الزهراء.

سعدی شیرازی، مصلح‌الدین (1384)، الف، بوستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چ 8، تهران، خوارزمی.

ـــــــــــــــــــــ (1384)، ب، گلستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چ 7، تهران، خوارزمی.

ــــــــــــــــــ (1389)، کلیات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، چ 15، تهران، امیرکبیر.

ــــــــــــــــــ (1394)، غزل‌های سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چ 2، تهران، سخن.

شمیسا، سیروس (1383)، بیان و معانی، چ 8، تهران، فردوس.

طبیبیان، سیدحمید (1388)، برابرهای علوم بلاغت در فارسی و عربی، چ 1، تهران، امیرکبیر.

غلامرضایی، محمد (1384)، «اختصاص در علم معانی فارسی»، پژوهشنامۀ علوم انسانی، ش 45ـ46. صص 163ـ174.

غلامعی‌زاده، خسرو (1374)، ساخت زبان فارسی، چ 1، تهران، احیاء کتاب.

کزازی، میرجلال‌الدین (1373)، زیبایی‌شناسی سخن پارسی: معانی، چ 3، تهران، کتاب ماد.

گلی، احمد (1392)، «بحثی دربارۀ حصر و قصر در بلاغت فارسی»، کهن‌نامۀ ادب پارسی، س 4، ش 1، صص 95ـ109.

میرباقری فرد، علی‌اصغر و دیگران (1389)، «بازنگری مبحث قصر در منابع فارسی علم معانی»، دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی، س 18، ش 68، صص 185ـ209.

میرعمادی، علی (1376)، نحو زبان فارسی (بر پایۀ نظریۀ حاکمیت و مرجع‌گزینی)، چ 1، تهران، سمت.

همایی، جلال‌الدین (1370)، معانی و بیان، چ 1، تهران، نشر هما.