استعاره‌های هستی‌شناختی در شاهنامۀ فردوسی از دیدگاه زبان‌شناسی شناختی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه زبانشناسی همگانی علوم و تحقیقات تهران

2 دانشیار گروه هنرهای نمایشی دانشگاه تهران

چکیده

استعاره یکی از موضوعات مهم و اساسی در زبان‌شناسی شناختی است. در این رویکرد، استعاره فقط یکی از ابزارهای تخیل شاعرانه و ویژگی زبانی نیست، بلکه در زندگی روزمره و نیز در اندیشه و عمل ما جریان دارد. بر اساس دیدگاه لیکاف و جانسون (2003م.)، استعاره اساساً روشی است که از طریق آن مفهوم‌سازی یک حوزه از تجربه در قالب حوزه‌ای دیگر بیان می‌شود. حوزۀ مقصد معمولاً انتزاعی‌تر و حوزۀ مبدأ عینی‌تر و ملموس‌تر است. آن‌ها استعاره‌های مفهومی را به سه دستۀ هستی‌شناختی، ساختاری و جهتی تقسیم کرده‌اند. هدف این پژوهش، بررسی استعاره‌های هستی‌شناختی از نوع مادّی در شاهنامۀ فردوسی است. استعاره‌های پدیده‌ای یا مادّی از جمله استعاره‌هایی هستند که بر اساس تجربۀ انسان از اشیای مادّی و فیزیکی شکل می‌گیرند. روش این پژوهش، توصیفی‌ـ تحلیلی است. نگارندگان به دنبال این پرسش که استعاره‌های هستی‌شناختی از نوع مادّی در شاهنامه چگونه به‌کار رفته‌است و چه مفاهیمی از طریق این استعاره ملموس شده‌اند، حدود 3800 بیت از  شاهنامۀ فردوسی را بررسی کرده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که فردوسی بسیاری از مفاهیم انتزاعی را از طریق اشیای مادّی ملموس کرده‌است. این مفاهیم، حوزه‌های مقصدی هستند که با حوزۀ مبداء شیء مفهوم‌سازی شده‌اند. استعاره‌های هستی‌شناختی پربسامدترین نوع استعارۀ مفهومی در شاهنامه است.

کلیدواژه‌ها


آباد، مریم. (1393). «استعارۀ مفهومی عشق در غزلیات سنایی، عطار و مولانا». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مشهد: دانشگاه فردوسی.

استوار نامقی، سید محمد. (1392). «استعارۀ مفهومی رَد در شاهنامه». مجموعه‌مقاله‌های شاهنامه و پژوهش‌های آیینی. به کوشش فرزاد قائمی. مشهد: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.

افرایشی، آزیتا و محمدمهدی مقیمی‌زاده. (1393). «استعاره‌های مفهومی در حوزۀ شرم با استناد به شواهدی از شعر کلاسیک فارسی». مجلۀ زبان‌شناخت. د 5. ش 2. صص 1ـ20.

بورشه، ت. و دیگران. (1377). زبان‌شناسی و ادبیات (تاریخچۀ چند اصطلاح). ترجمۀ کورش صفوی. تهران: هرمس.

پهلوان‌نژاد، محمدرضا. (1392). «بررسی قیاس و استعارۀ شناختی در هفت خان رستم شاهنامۀ فردوسی». مجموعه‌مقالات هشتمین همایش زبان‌شناسی ایران. به کوشش محمد دبیرمقدم. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی. صص 80ـ90.

حسن‌دخت فیروز، سیما. (1388). «بررسی استعاره از دیدگاه شناختی در اشعار فروغ فرخزاد». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

دبیرمقدم، محمد. (1391).زبان‌شناسی نظری. چ6. تهران: سمت.

راکعی، فاطمه. (1388). «نگاهی نو به استعاره (تحلیل استعاره در شعر قیصر امین‌پور)». پژوهش‌های ادبی. د 7. ش 26. صص 77ـ99.

راسخ مهند، محمد. (1392). درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی، نظریه‌ها و مفاهیم. تهران: سمت.

ساسانی، فرهاد. (1383).استعاره، مبنای تفکر و زیبایی‌آفرینی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزۀ هنری، سورۀ مهر، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.

سنچولی جدید، اردشیر. (1394). «بررسی استعاره‌های درباری خمسۀ نظامی بر اساس دیدگاه شناختی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی. مشهد: دانشگاه فردوسی.

شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1383). صُوَر خیال در شعر فارسی. تهران: نشر آگه.

صدری، نیره. (1385). «استعاره در ادبیات فارسی از دیدگاه شناختی». پایان‌نامۀکارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.

صفوی، کوروش. (1382). «بحثی دربارۀ طرح‌های تصویری از دیدگاه شناختی». نامۀ فرهنگستان. د 6. ش 1 (پیاپی 21). صص 65ـ85.

ـــــــــــــــ . (1383). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سوره مهر، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.

عابدی، مهدیه. (1391). «مقایسۀ استعاره‌های مفهومی در فارسی نوشتاری روزمره و شعر معاصر». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ زبان‌شناسی همگانی. تهران: دانشگاه پیام نور.

فردوسی، ابوالقاسم. (1384). شاهنامه. به کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.

ــــــــــــــــ . (1394). شاهنامه. تصحیح جلال خالقی مطلق. تهران: سخن.

گلفام، ارسلان و فاطمه یوسفی راد. (1381). «زبان‌شناسی شناختی و استعاره». تازه‌های علوم شناختی. د 4. ش 3 (پیاپی 1). صص 59ـ64.

گلفام، ارسلان، عالیه کرد زعفرانلو و سیما حسن‌دخت فیروز. (1388). «استعارۀ زمان در شعر فروغ فرخزاد از دیدگاه شناختی». نقد ادبی. د 2. ش 7. صص121ـ136.

لیکاف، جورج و مارک جانسون. (1394).استعاره‌هایی که با آن‌ها زندگی می‌کنیم. ترجمۀ هاجر آقا‌ابراهیمی. تهران: نشر علمی.

قادری، سلیمان. (1391). «شعرشناسی شناختی: تحلیل پاره‌ای از استعارات برگرفته از اندام‌های بدن در بوستان سعدی». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد رشتۀ زبان‌شناسی همگانی. اصفهان: دانشگاه اصفهان.

هاشمی، زهره. (1392). «بررسی نظام‌های استعاری عشق در پنج متن عرفانی بر اساس نظریۀ استعارۀ شناختی». پایان‌نامۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی. مشهد: دانشگاه فردوسی.

هاوکس، ترنس. (1377).  استعاره. ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: نشر مرکز.

Evans, Vyvyan. (2007). A Glossary of Cognitive Linguistics. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Geeraerts, Dirk. (1995). Cognitive Linguistics: Handbook of Pragmatics. Amstesterdam: J. Benjamin Pub. Co.

Halliday, Michael. (1985).An Introduction To Functional Grammer. London: Edward Arnold.

Jakobsen, Roman. (1995). Tow Aspects of Language and Tow of Aphasics Disturabances on Language. Edited By Linda R. Wavgh and Monique Morvile Burston. U. S. A: Harvard University Press.

Lakoff, George. (1988). “Cognitive Semantics”. ECO. U. etal (edu). Meaning and Mental Representation. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ. (1992). “The Contemporary Theory of Metaphor”. in Andrew Ortony (Ed.).Metaphor and Thougth. 2ndEd. Cambridge: Cambridge University Press.

Lakoff, George and Mark Johanson. (1980).Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ.(2003). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.

Lakaff, George and Mark Turner. (1989). More than CoolReason, A field Guide to Poetic, Metaphor. Chicago: Chicago University Press.

Ogden, Charles Kay and Richards, Ivor Armstrong. (1972). The Meaning of Meaning. London: Routledge and Kegan Paul Ltd.

Kovecses, Zoltan. (2010). Metaphor: a Practical Introduction. Exercises Written with Reka Benczes. 2nd Ed. New York: Oxford University Press.