بیان مضامین تعلیمی در خلد برین وحشی بافقی با استفاده از خبر و انشای طلبی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه علامه طباطبایی

2 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی

چکیده

وحشی بافقی یکی از برجسته‌ترین سخن‌سرایان سدۀ دهم هجری و از سرآمدان مکتب وقوع است که در قالب‌های مختلف شعری، طبع‌آزمایی کرده‌است و در همۀ این قالب‌ها، اشعار درخوری از خود بر جای گذاشته‌است. او در منظومۀ خلد برین به مسائل تعلیمی و اخلاقی اشاره می‌کند و در این راه، به گونۀ مؤثری از ابزارهای بلاغی، به‌ویژه علم معانی بهره می‌برد. وحشی با استفاده از علم معانی و ابزارهای مناسب آن، مانند جملات امری، خبری و پرسشی به شیوه‌های مؤثر، موفق به انتقال مفاهیم اخلاقی و تعلیم آن‌ها به مخاطب خود شده‌است و در عین حال، بدین شیوه حضور مخاطب را در متن نیز برجسته‌تر نشان داده‌است. در این پژوهش، به بررسی این دسته از جملات و معانی ثانویۀ آن‌ها پرداخته شده، لطایف و ظرایف سهمبحث از علم معانی، یعنی جملات امری، خبری و پرسشی و نیز نقش و تأثیر آن‌ها در انتقال مؤثر مضامین تعلیمی شاعر در یک متن تعلیمی شرح و تبیین شده‌است.

کلیدواژه‌ها


ارسطو (1371)، ریطوریقا (فن خطابه)، ترجمۀ پرخیده ملکی، تهران، اقبال.

انزابی نژاد، عبدالحسین (1367)، اصول علم بلاغت در زبان فارسی، قم، الزهرا.

انوشه، حسن (1376)، فرهنگ نامه ادبی فارسی، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

آقا حسینی، حسین، محمود براتی وفاطمه جمالی (1390)، «اهمیت پرسش در متون عرفانی»، کاوشنامۀ زبان وادبیات فارسی (کاوش نامه)، س 12، ش 22، صص 131- 160

تفتازانی، سعدالدّین مسعود (بیتا)، مختصرالمعانی فی تلخیص المفتاح، قم، مصطفوی.

تقوی، نصراالله (1363)، هنجار گفتار در فن معانی و بیان و بدیع فارسی، اصفهان، فرهنگسرای اصفهان

رجایی، محمد خلیل (1359)، معالم البلاغه، شیراز، دانشگاه شیراز.

رضانژاد، عبدالحسین (1367)، اصول علم بلاغت در زبان فارسی، قم، الزهرا.

شمیسا، سیروس (1379)، بیان و معانی، تهران، فردوس.

صادقیان، محمدعلی (1371)، طراز سخن در معانی و بیان، یزد، ریحانة الرسول.

کزازی، میرجلال الدین (1385)، معانی زیباشناسی سخن پارسی، تهران، کتاب ماد.

محمودی، مریم (1393)، «بررسی اغراض بلاغی خبر و انشا در سبک تعلیمی ناصرخسرو (با تکیه بر دیوان قصاید)«، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، س 7، ش 2، (پیاپی 24)، صص. 251-266.

میرباقری فرد، علی‌اصغر و محمدی، معصومه (1389)، بررسی و تحلیل نقش پرسش در آثار عین القضات همدانی، مجلۀ پژوهش­های ادبی، سال 7. شماره 29، ص 166

نجاریان، محمدرضا (1390)، چندگانگی و چندگونگی مضمون در دیوان سعیدا نقشبندی یزدی، مجله پژوهش‌نامه ادبیات تعلیمی، سال سوم، شمارۀ دهم.

وحشی بافقی، کمال‌الدین (1362)، دیوان اشعار، تصحیح م. درویش، تهران، جاویدان.

هاشمی، احمد (1388)، جواهر البلاغه، ترجمۀ حسن عرفان، قم، بلاغت.

همایی، جلال‌الدین (1374)، معانی و بیان، به کوشش ماهدخت بانو همایی، تهران، هما.