کاربست شگردهای علم معانی در شعر فارسی و عربی (مطالعۀ موردی مضمون اندرز در شعر نیما یوشیج و نازک‌الملائکه)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس

3 استاد زبان و ادبیات عربی دانشگاه تربیت مدرس

4 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

در شعر فارسی و عربی ـ اعمّ از کلاسیک و نوـ کاربرد علوم بلاغی برای ابلاغ مفاهیم و معانی مورد نظر شاعر بسیار ملموس و محسوس است؛ زیرا آنچه باعث ادبیت و شعریت یک متن می‌شود، بیشتر جنبه‌های بلاغی متن است. نیما و نازک‌الملائکه به عنوان بنیانگذاران شعر آزاد در ادب فارسی و عربی، از عناصر بلاغی برای برجسته‌سازی مضمون و تأثیرگذاری بیشتر بهره برده‌اند. این دو شاعر گاهی به مناسبت، در اشعار خود از دَرِ پند و اندرز درآمده‌اند و مردم روزگار خود را در پاره‌ای مسائل نصیحت کرده‌اند. این مقاله به چگونگی کاربست علم معانی در ایجاد مضمون پند و اندرز می‌پردازد و اشعار این دو شاعر را به روش توصیفی‌ـ تحلیلی در حوزۀ کاربرد بلاغت و در مضمون اندرز مطالعه کر‌ده‌است. از مهم‌ترین عناصر بلاغی مؤثر در بیان مضامین اجتماعی پند و اندرز، عناصر علم معانی است؛ از جمله: توجه به جملات انشائی، جملات خبری، احوال مسندٌإلیه، احوال مسند و اطناب. در این پژوهش، دریافتیم که هر دو از مسندٌإلیه عام و برجسته‌سازی مسند برای بیان غرض پند و اندرز استفاده کرده‌اند. در باب مخاطب نیز آنچه بیشتر مورد نظر آن‌هاست، بیان گزارۀ خبری است که مخاطب باید آن را دریابد و نه انتخاب نوع مخاطب یا انواع خطاب... . البته در کاربرد عناصر بلاغی بین این دو شاعر تفاوت‌هایی وجود دارد؛ برای مثال: اطناب در شعر نیما با تکرار مفهوم جملات و با آوردن تمثیل و استعاره شکل می‌گیرد، اما در شعر نازک‌الملائکه با تکرار فعل امر و نهی همراه است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم

ابو القاسمی، محسن (1380)، «یسن پنجاه و سه»، فرهنگ زبان‌شناسی، ش 37 و 38، صص 1ـ24.

اسلامی ندوشن، محمدعلی (1370)، جام جهان‌بین، تهران، جامی.

امرایی، افشین (1389)، «بررسی رومانتیسم در شعر نازک‌الملائکه»، دانشگاه کاشان.

ایشانی، طاهره (1389)، «مقایسۀ تطبیقی نمود فقر و تهیدستی در شعر نیما یوشیج و نازک‌الملائکه»، دهخدا، ش 4، صص 119ـ136.

پرتوی، اعظم (1393)، عشق در اشعار نازک‌الملائکه و نیما یوشیج، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه کردستان.

پورنامداریان، تقی (1381)، خانه‌ام ابری است، چ 2 تهران، سروش.

الجارم، علی و مصطفی امین (2004)، البلاغة الواضحه، بیروت، المکتبة العلمیة.

جاحظ، عمرو بن بحر (1965م.)، الحیوان، شرح عبدالسلام محمد هارون، مصر، مکتبة مصطفی البابی.

ـــــــــــــــــــ (1922م.)، البیان و التبیین، شرح علی ابو ملحم، ج 1، چ 2، بیروت، دار و مکتبة هلال.

صالح مناع، هاشم (1993م.)، النثر فی العصر الجاهلی، بیروت، دار الفکر العربی.

خاطر، محمد عبدالمنعم (2007م.)، دراسة فی شعر نازک الملائکة، مصر، الهیئة المصریة العامة للکتاب.

داد، سیما (1385)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، واژه‌نامه مفاهیم و اصطلاحات ادبی فارسی و اروپایی، تهران، مروارید.

رجائی، محمد خلیل (1392)، معالم البلاغة، چ 4، شیراز، دانشگاه شیراز.

رضانژاد، غلامحسین (1367)، اصول علم بلاغت در زبان فارسی، تهران، الزهراء.

زرقانی، مهدی (1391)، چشم‌انداز شعر معاصر ایران، تهران، نشر ثالث.

سلیمی، علی (1389)، «مطالعۀ تطبیقی واژۀ شب در شعر نیما یوشیج و نارک‌الملائکة»، نشریات ادبیات تطبیقی دانشگاه شهید باهنر کرمان،دورۀ جدید، ش 3، صص 157ـ178.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1352)، «انواع ادبی و شعر فارسی»، رشد آموزش ادب فارسی، س 8، ش 32، صص 96ـ119.

شمیسا، سیروس (1373)، انواع ادبی، چ 2، تهران، انتشارات فردوس.

ــــــــــــــ (1327)، معانی، چ 4، تهران، میترا.

صالح مناع، هاشم (1993م.)، النثر فی العصر الجاهلی، بیروت، دار الفکر العربی.

طبیبیان، حمید (1392)، برابرهای علوم بلاغت در فارسی و عربی، چ 2، تهران، امیرکبیر.

الطلبة، محمد سالم (2008م.)، الحجاج فی البلاغة المعاصرة، بیروت، دار الکتب الجدیدة.

علوی مقدم، محمد (1372)، در قلمرو بلاغت، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی.

عتیق، عبدالعزیز (2009م.)، علم المعانی، بیروت، دار النهضة.

هاشمی، احمد، (1387)، جواهر البلاغه، شرح حسن عرفان، چ 9، قم، نشر بلاغت.

فتوحی، رودمعجنی (1385)، بلاغت تصویر، تهران، سخن.

فیل، توفیق (1991م.)، بلاغه التراکیب فی علم المعانی، القاهره، مکتبة الأدب.

قادری، آزاده (1396)، «واکاوی زیباشناسی و معناشناسی سبک تکرار در چند قصیده از نازک‌الملائکه و نیما یوشیج»، پژوهشنامۀ نقد ادبی و بلاغت، ش 1، صص 17ـ32.

کزازی، میر جلال‌الدّین (1373)، زیباشناسی سخن پارسی (معانی)، چ 3، تهران، کتاب ماد.

کیانوش، محمود (1389)، نیما یوشیج و شعر کلاسیک فارسی، تهران، نشر قطره.

گندمکار، مهین (1389)، مقایسه مضامین و مفاهیم اجتماعی در اشعار نازک‌الملائکه و نیما یوشیج، پایان‌نامه، دانشگاه تربیت معلم سبزوار، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.

نازک‌الملائکه (1986م.)، دیوان نازک‌الملائکه، 2 ج، بیروت، دار العودة.

ـــــــــــ (1998م.)، یغیر ألوانه البحر، القاهرة، الهیئة العامة لقصور الثقافة.

المراغی، احمد مصطفی (1993م.)، علوم البلاغة، چ 3، بیروت، دار الکتب العلمیة.

یوشیج، نیما (1395)، مجموعه اشعار، گردآوری سیروس طاهباز، چ 4، تهران، انتشارات نگاه.

هاشمی، سید احمد (1999م.)، جواهر البلاغة، مصر، مکتبة الإیمان.

هنریش، بلیت (1999م.)، البلاغة والأسلوبیة، ترجمۀ محمد العمری، مغرب، افریقیا الشرق.