صفات بلاغی با تکیه بر جنبه‌های کنایی آن در غزلیات سعدی شیرازی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن، رودهن، ایران.

2 استادگروه زبان وادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن، رودهن، ایران.

3 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رودهن رودهن، ایران.

چکیده

مبحث دستور در عرصۀ بیکران زبان و ادبیات فارسی به عنوان یکی از مباحث اساسی فنون و نظم سخن بسیار پرکاربرد است. با توجه به این امر، بررسی بن‌مایه‌ها و عناصر درونی این مقوله بستر مناسبی را برای تحقیق و پژوهش بسیار فراهم می‌آورد. «صفت» یکی از مقوله‌های دستور زبان فارسی است و کار آن از نظر منطقی و دستوری در کلام، خاص کردن موصوف است. در عین حال، «کنایه» از مباحث بیان و بدیع است که از طریق استدلال و دریافت معنی صورت می‌گیرد. یکی از شگردهای زبانی سعدی، آوردن صفات و تعابیر کنایی زیباست که از آن برای برجسته‌سازی کلام خویش بهره می‌گیرد و با کمک این عناصر شاعرانه و بدیع بر جذابیت کلام خود می‌افزاید. هدف از این جستار، بررسی بسامد عناصر و بن‌مایه‌های صفت با توجه به جنبه‌های کنایی آن از نظر ساختار لفظی، انواع صفت و روابط و مناسبات آن در غزلیات سعدی شیرازی است. روش کار در این پژوهش، توصیفی‌ـ آماری است. صفت‌های کنایی به عنوان یکی از اجزای سازندۀ زبان محاوره در غزلیات سعدی نمودِ بسیار روشن و آشکاری دارد که البته در این میان، سهم سعدی در کاربرد صفت‌های کنایی به طور محسوسی کمتر از هم‌عصران خود است.

کلیدواژه‌ها


ارژنگ، غلامرضا (1396)، دستور زبان فارسی امروز، تهران، قطره.

انوری، حسن و حسن گیوی (1385)، دستور زبان فارسی، تهران، فاطمی.

جرجانی، عبدالقاهر (1372)، اسرارالبلاغه، ترجمۀ جلیل تجلیل، تهران، نشر دانشگاه تهران.

حسین‌پور سرکاریزی، احمد (1395)، «ارزش بلاغی و زیباشناسی صفت»، فصلنامۀ تخصصی ادبیات فارسی واحد مشهد دانشگاه آزاد، د 2، ش 7، صص 155ـ172.

خزائلی، محمد (1350)، دستور زبان فارسی، تهران، جاوید.

خطیب‌رهبر، خلیل (1368)، دستور زبان فارسی، تهران، مهتاب.

خیام‌پور، عبدالرسول (1386)، دستور زبان فارسی، تهران، ستوده.

دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران.

رادویانی، محمد‌بن عمر (1380)، ترجمان البلاغه، به اهتمام، تصحیح، حواشی و توضیحات احمد آتش، ترجمه، مقدمه و توضیحات به کوشش توفیق سبحانی و اسماعیل حاکمی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

زکی‌نژادیان، سید محسن، محمدرضا صالحی مازندرانی و پروین گلی‌زاده (1396)، «کارکرد کنایه در غزلیات شمس»، پژوهشنامۀ زبان و ادب پارسی (گوهر گویا)، د 11، ش 2 (پیاپی 33)، صص 95ـ118.

زمخشری، جاراالله محمود (1385)، اساس البلاغه، به کوشش م. ر. جویباری و جمعی از نویسندگان، قم، نسیم فردوس.

سرافرازی، عباس؛ باغدار دلگشا، علی، (1373) کلیّات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی و عباس اقبال آشتیانی، تهران، فروغی.

سیوطی، عبدالرّحمن (1380)، الإتقان فی علوم القرآن، ج 2، ترجمۀ سیّد هادی حائری، تهران، امیرکبیر.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1380)، صُوَر خیال در شعر فارسی، چ 12، تهران، آگاه.

شمیسا، سیروس (1387)، بیان، چ 3، تهران، میترا.

فرشیدورد، خسرو (1392)، دستور مفصل امروز، تهران، سخن.

کزازی، میرجلال‌الدّین (1389)، زیباشناسی سخن پارسی 1 (بیان)، چ 9، تهران، کتاب ماد.

محتشمی، بهمن (1370)، دستور کامل زبان فارسی، تهران، اشراقی.

مدرسی، فاطمه (1387)، از واج تا جمله؛ فرهنگ زبان‌شناسی‌ـ دستوری، تهران، چاپار.

مشکوة‌الدینی، مهدی (1385)، دستور زبان بر پایۀ نظریۀ گشتاری، مشهد، دانشگاه فردوسی.

مشکور، محمدجواد (1368). دستورنامه: در صرف و نحو زبان پارسی، تهران، شرق.

ناتل خانلری، پرویز (1377)، دستور زبان فارسی، تهران، توس.

وحیدیان کامیار، تقی (1375)، «کنایه؛ نقاشی زبان»، نامۀ فرهنگستان، ش 8، صص 55ـ69.

وزین‌پور، نادر (1375)، دستورات زبان فارسی، تهران، معین.

وفایی، عباسعلی (1392)، دستور تطبیقی، تهران، انتشارات سخن.

همایی، جلال‌الدّین (1383)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، چ 22، تهران، مرکز نشر هما.


دوره 8، شماره 2
پاییز و زمستان 1398
صفحه 155-174
  • تاریخ دریافت: 10 اسفند 1397
  • تاریخ بازنگری: 20 مهر 1398
  • تاریخ پذیرش: 01 بهمن 1398