بررسی اقتباسات قرآنی در دیباچۀ تفسیر خزائن‌الأنوار و معادن‌الأخبار خاتون‌آبادی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران

2 استاد تاریخ دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، پردیس البرز دانشگاه تهران، ایران

چکیده

جمال ادبی و اعجاز هنری قرآن کریم همواره یکی از عوامل اصلی جذب مخاطب بوده‌است. اقتباس یکی از شیوه‌های بلاغی است که می‌تواند با اعتبار، ضمانت، وجاهت، غنا و مقبولیت بخشیدن به متن، موجب جلب بیشتر مخاطبان و سرانجام، اقناع آنان گردد. تفسیر خزائن‌الأنوار و معادن‌الأخبار از تفاسیر ادبی‌ ـ عرفانی دورۀ صفویه است که در سال‌های اخیر مورد تحقیق، تصحیح و چاپ قرار گرفته‌است و آن را در قرن دوازدهم هجری قمری، عالم، محدث و مفسر ادیب دورۀ صفویه، «میرمحمد رضا بن محمد مؤمن خاتون‌آبادی» آن را نوشته‌است. از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد این تفسیر، مقدمۀ چهارده‌خزانه‌ای آن است. در واقع، خزائن مزبور پیش‌نیازها و علوم مورد نیاز مفسران قرآن کریم را تبیین می‌کند. مؤلف در خزانۀ سوم، به‌تفصیل به شرح صنایع بدیع لفظی و معنوی، بیان و آنگاه به تشریح علوم قرآنی پرداخته‌است و از این منظر، نمونۀ اعلایی از مقدمه‌نویسی را برای اهل فن رقم زده‌است. پژوهش حاضر به کمک روش مطالعات کتابخانه‌ای و به شیوه‌های توصیف، تحلیل و مقایسه، استفادۀ هنرمندانه خاتون‌آبادی از هنرسازۀ اقتباس در دیباچۀ اثرش را از دو منظر کمّی و کیفی بررسی کرده‌است و نشان داده که وی با بهره‌گیری از اقتباسات (کامل، ناقص و منقطع) و استفادۀ هنری از آهنگ، اصوات، تکرار و خاصیت القاگری آن‌ها و با به‌کارگیری سایر صنایع بدیع لفظی و معنوی، همچون تلمیح، جناس و مراعات نظیر در کنار اقتباسات قرآنی، جلوه‌ای بدیع و تأثیرگذار از اقتباس را به نمایش گذاشته‌است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم، ترجمۀ محمدمهدی فولادوند.

جعفریان، رسول (1391)، صفویه در عرصۀ دین، فرهنگ و سیاست، 3 ج، چ 3، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

خاتون‌آبادی، سید محمدرضا بن محمد مؤمن (1386)، تفسیر خزائن‌الأنوار و معادن‌الأخبار، ترجمۀ مریم ایمانی خوشخو، چ 1، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب.

خرقانی، حسن (1392)، زیباشناسی قرآن از نگاه بدیع، چ 1، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی.

خرمشاهی، بهاءالدّین (1389)، دانشنامۀ قرآن و قرآن پژوهشی، 2 ج، چ 3، تهران، ناهید و دوستان.

خطیبی، حسین (1390)، فن نثر در ادب فارسی، چ 4، تهران، زوار.

راستگو، سید محمد (1393)، تجلی قرآن و حدیث در شعر فارسی، چ 11، تهران، سمت.

رکنی یزدی، محمدمهدی (1393)، گزیدۀ متون تفسیر فارسی، چ 1، قم، سمت و بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

شاهوردی، فرحناز (1393)، بررسی زیبایی‌شناسی تکرار در قرآن کریم، چ 1، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

شریعتمداری، جعفر (1393)، شرح و تفسیر لغات قرآن، 4 ج، چ 4، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.

شفیعی کدکنی، محمدرضا (1387)، ادوار شعر فارسی، چ 3، تهران، سمت.

شوقی، ضیف (1390)، تاریخ تطور علوم بلاغت، ترجمۀ محمدرضا ترکی، چ 2، تهران، سمت.

صادقی، مریم (1394)، نثر فارسی در سپهر سیاست، چ 1، تهران، صدای معاصر.

کاردگر، یحیی (1396)، فن بدیع در زبان فارسی (بررسی تاریخی، تحلیلی صنایع بدیع از آغاز تا امروز)، چ 1، تهران، صدای معاصر.

کاشانی، فتح‌االله (1330)، منهج‌الصادقین، 10 جلد، تهران، علمی.

کاشفی، حسین (1330)، روضة‌الشهدا، تهران، اسلامیه.

گرکانی، محمدحسین (1377)، ابدع البدایع، چ 1، تبریز، احرار.

نشاط، سید محمد (1346)، زیب سخن یا علم بدیع فارسی، تهران، شرکت چاپ و انتشار کتب ایران.

همایی، جلال‌الدّین (1370)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، چ 7، تهران، هما.