تصویرهای زنجیره‌ای در شعر شفیعی‌ کدکنی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

چکیده

در میان تصویرهای متنوع شعر شفیعی ‌کدکنی، نوعی تصویر گسترده به چشم می‌خورد که هم یکی از مشخصه‌های سبکی او محسوب می‌شود و هم از عواملی است که باعث انسجام در محور عمودی شعرش می‌گردد. ما این نوع تصویر را «تصویر زنجیره‌ای» نام نهاده‌ایم. در تصویر زنجیره‌ای، آخرین پاره از یک بند، در ابتدای بند دیگر تکرار می‌شود و این تکرار، چند بار به صورت متوالی انجام می‌گیرد. هدف مقالۀ حاضر آن است که تصویرهای زنجیره‌ای را در شعر شفیعی شناسایی‌کند و نحوۀ کاربرد این نوع تصاویر را در شعر او به روش بلاغی و تطبیقی تحلیل نماید. نویسندگان کتب بدیع، این شیوه را صنعتی لفظی انگاشته‌اند و آن را ذیل نام‌هایی چون «متتابع»، «تشابه‌الأطراف» و «ذوبطنین» تعریف‌کرده‌اند. این تعریف‌ها ایراد‌هایی دارد و مشخصات تصویر مورد نظر ما را به‌دقت روشن نمی‌سازد. شفیعی ‌کدکنی ضمن ترکیب این نوع تصویر با نگاه تازه و جهان‌بینی فلسفی، عمق و معنایی انسانی به این صنعت بخشیده‌است. تصویرهای زنجیره‌ای مؤلفه‌های دیگر شعر شفیعی، مانند الهام‌پذیری از شاعران فرنگی، اندیشه‌های اجتماعی و طبیعت‌گرایی را آینگی می‌کند. این تصویر در نثر و نظم کهن فارسی، ادبیات عامیانه (هیچانه‌ها و قصه‌ها)، شعر نو فارسی و یا حتّی شعر جهان سابقه دارد و اشعار بعضاً زیبایی با استفاده از این تصویرپردازی خلق شده‌است.
 

کلیدواژه‌ها


اخوان ‌ثالث، مهدی (1352)، «آیات موزون‌افتاده قرآن کریم»، یادنامۀ علامه امینی، به کوشش جعفر شهیدی و محمدرضا حکیمی، چ 1، تهران، شرکت سهامی انتشار.

براهنی، رضا (1371)، طلا در مس، ج 2، چ1، تهران، مؤلف.

بشردوست، مجتبی (1379)، در جستجوی نیشابور (زندگی و شعر محمدرضا شفیعی‌ کدکنی)، چ 1، تهران، ثالث و یوشیج.

بی‌کس، شیرکو (1392)، «چند شعر از شیرکو بی‌کس»، نشریۀ باختر، ترجمۀ فریاد شیری، س 24، ش 1791.

پورنامداریان، تقی (1381)، سفر در مه؛ تأملی در شعر احمد شاملو، چ1 (ویراست جدید)، تهران، نگاه.

درویش، محمود (1389)، اگر باران نیستی نازنین، درخت باش، ترجمۀ موسی اسوار، چ1، تهران، سخن.

روحانی، مسعود و محمد عنایتی قادیکلایی (1391)، «حرکت در اندیشه و شعر شفیعی‌ کدکنی (م. سرشک)»، بوستان ادب، س 4، ش 3 (پیاپی 13)، صص 45ـ70.

سپهری، سهراب (1382)، هشت کتاب، چ 36، تهران، طهوری.

شاملو، احمد. (1382)، مجموعه آثار احمد شاملو، دفتر یکم: شعر، چ 4، تهران، نگاه.

شفیعی‌ کدکنی، محمدرضا (1379)، آیینه‌ای برای صداها، چ3، تهران، سخن.

ـــــــــــــــــــــــ (1382)، هزارۀ دوم آهوی کوهی، چ3، تهران، سخن.

ـــــــــــــــــــــــ (1383)، صور خیال در شعر فارسی، چ 9، تهران، آگاه.

ـــــــــــــــــــــــ (1390)، با چراغ و آینه (در جستجوی ریشه‌های تحول شعر معاصر ایران)، چ 1، تهران، سخن.

ـــــــــــــــــــــــ (1392)، «در لحظۀ حضور (پنجاه شعر منتشر نشده از شفیعی‌ کدکنی)»، بخارا، س 15، ش 92، صص 7ـ35.

شمیسا، سیروس (1376)، نگاهی تازه به بدیع، چ 9، تهران، فردوسی.

ـــــــــــــــ (1376)، نگاهی به سهراب سپهری، چ 7، تهران، مروارید.

شمس‌العلمای گرکانی، محمدحسین (1377)، ابدع‌البدایع، به اهتمام حسین جعفری، چ1، تبریز، احرار.

عابدی، کامیار (1377)، «نیمیش از حقیقت و نیمی زِ یادها»، جهان کتاب، س 3، ش 9 و 10، ص 6.

عطاری، مهسان. (1376)، «هیچانه»، دانشنامۀ ادب فارسی، به سرپرستی حسن انوشه، چ 1، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

عنصرالمعالی، کیکاووس‌بن قابوس (1386)، قابوس‌نامه، به اهتمام و تصحیح غلامحسین یوسفی، چ 15، تهران، علمی‌ـ فرهنگی.

غنیمی هلال، محمد (1373)، ادبیات تطبیقی، ترجمۀ مرتضی آیت‌االله‌زاده شیرازی، چ1، تهران، امیرکبیر.

فتوحی، محمود (1387)، «شکل و ساخت شعر شفیعی»، مجموعه‌مقالات سفرنامۀ باران؛ نقد و تحلیل و گزیدۀ اشعار شفیعی‌ کدکنی (م. سرشک)، چ2، تهران، سخن.

فولادوند، عزت‌ا‌الله (1388)، مردی است می‌سراید (شعر و زندگی دکتر محمدرضا شفیعی‌ کدکنی)، چ2، تهران، مروارید.

مارزُلف، اولریش (1371)، طبقه‌بندی قصه‌های ایرانی، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، چ1، تهران، سروش.

مهتدی، فضل‌االله (1387)، قصه‌های صبحی، ج 1، به کوشش لیما صالح رامسری، چ1، تهران، معین.

واعظ کاشفی سبزواری، کمال‌الدّین حسین (1369)، بدایع‌الأفکار فی صنایع الأشعار، ویراسته و گزاردۀ میرجلال‌الدّین کزازی، چ1، تهران، مرکز.

هجویری، علی‌بن عثمان (1383)، کشف‌المحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات از محمود عابدی، چ1، تهران، سروش.

همایی، جلال‌الدّین (1386)، فنون بلاغت و صناعات ادبی، چ26، تهران، هما.